ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Anayasa Mahkemesi
Başkanlığından: Esas Sayısı :
2003/7 Karar Sayısı : 2005/71 Karar Günü : 18.10.2005 İTİRAZ YOLUNA
BAŞVURAN : Ordu
Vergi Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 27.10.1999 günlü, 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun
245. maddesinin 2 ve 3 numaralı fıkralarının, Anayasa’nın 2., 5., 10., 36. ve
138. maddelerine aykırılığı savıyla
iptali ve yürürlüğünün durdurulması istemidir. I - OLAY Davacı şirkete 4458
sayılı Gümrük Kanunu’nun 238. maddesi uyarınca verilen gümrük para cezasının
kaldırılması istemiyle açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı
olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur. II - İTİRAZIN GEREKÇESİ Başvuru kararının
gerekçe bölümü şöyledir: “Davacı
Fatoğlu Gıda Sanayi Ticaret A.Ş. tarafından davalı
T.C. Başbakanlık Gümrük Müsteşarlığı Giresun Gümrük Müdürlüğü’ne karşı,
dahilde işleme rejimine tabi olarak Rusya’dan ithal edilen buğdayların
süresinde ihraç edilmemesi nedeniyle 4458 sayılı Gümrük Kanununun 238.
maddesi hükmü uyarınca adına kesilen gümrük para cezalarının kaldırılması istemiyle
açılan davada uygulanması gereken 4458 sayılı Gümrük Vergisi Kanununun 245.
maddesinin 2. fıkrasında yer alan “İdari yargı merciilerine
yapılan itirazda, gümrük idaresine itiraz sırasında kullanılan bilgi ve
belgeler dışında herhangi bir bilgi ve belge kullanılamaz” hükmünün
Anayasa’nın 2, 5, 6 ve 138. maddelerine ve aynı maddenin 3. fıkrasında yer
alan “Alınan kararlara karşı idari yargı merciine başvurulması, bu kararın
idare tarafından uygulanmasına engel oluşturmaz” hükmünün ise Anayasa’nın 2,
10 ve 36. maddelerine aykırı olduğu kanaati ile Anayasa’nın l52. maddesi ve
bir davaya bakmakta olan mahkemenin, o dava sebebiyle uygulanacak bir kanunun
Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına götüren görüşünü açıklayan kararı ile
Anayasa Mahkemesi’ne başvurması gerektiğini düzenleyen 2949 sayılı Kanunun
28. maddesinin 2. fıkrası uyarınca işin gereği görüşüldü; Uyuşmazlık
konusu gümrük para cezaları 4458 sayılı Gümrük Kanununun 238. maddesi hükmü
uyarınca kesilmiştir. Bu maddenin yanı sıra aynı Kanunun 245. maddesinin 2.
ve 3. fıkra hükümlerinin de bakılan davada uygulanması gerektiği ve
Anayasanın yukarıda yer verilen maddelerine aykırı olduğu kanaatine
varılmıştır. Bu sebeple, öncelikle 245. maddenin 2. ve 3. fıkralarının
bakılan davada hangi sebeplerle uygulanması gerektiği konusunda irdelemelerde
bulunulduktan sonra, hangi yönlerden Anayasaya aykırı oldukları konusunda gerekçeler
açıklanacaktır. 4458
SAYILI GÜMRÜK KANUNUNUN 245. MADDESİNİN 2. FIKRASININ BAKILAN DAVADA UYGULANACAK
KANUN HÜKMÜ OLUP OLMADIĞININ İRDELENMESİ 4458
sayılı Gümrük Kanununun 245. maddesinin 2. fıkrasında, idari yargı
mercilerine yapılan itirazda, gümrük idaresine itiraz sırasında kullanılan
bilgi ve belgeler dışında herhangi bir bilgi ve belge kullanılamayacağı belirtilmiştir. Yasakoyucu, kendilerine gümrük vergisi ve para cezası tebliğ
edilen yükümlülerin gümrük idaresine verecekleri dilekçe ile yapacakları
düzeltme taleplerine ilişkin kararlara karşı süresinde yapacakları itirazlar
neticesinde olumsuz yanıt almaları durumunda idari yargı mercilerine
yapacakları başvuruda gümrük idaresine itirazda kullanılan bilgi ve belgeler
dışında bir bilgi ve belgenin kullanılmamasını öngörmüştür. Buna
göre, kanun hükmü gereği vergi mahkemelerince gümrük vergi ve para cezalarına
ilişkin uyuşmazlıkların görüm ve çözümü yapılırken davacı tarafından
dilekçeye eklenen belgelerin gümrük idaresine verilen itiraz dilekçesine eklenen
belgeler olmasına dikkat edilecektir. Gümrük uyuşmazlıklarına ilişkin açılan
davaların tamamında vergi mahkemeleri bu hususu gözeteceklerdir. Olayda,
adına gümrük para cezası kesilen davacı şirketin vekilleri tarafından Giresun
Gümrük Müdürlüğünün 27.06.2002 gün ve 3924, 3925, 3926, 3927, 3928, 3929,
3930 sayılı ve 110, 111, 112, 113, 114, 115 ve 116 karar nolu
kararlarına karşı T.C. Başbakanlık Gümrük Müsteşarlığı Gümrükler Genel Müdürlüğü
Trabzon Gümrükler Başmüdürlüğüne 22.07.2002 tarihinde yaptıkları itirazda
sadece Bulancak Noterliğince 19.03.1998 tarihinde düzenlenen vekaletnameyi
ibraz etmiş olmalarına rağmen, bu itirazlarının reddi üzerine itiraz
kararlarının iptali ile yürütmenin durdurulması istemini içeren ve Mahkememiz
kayıtlarına 25.10.2002 tarihinde alınan dava dilekçesi ekinde 33 adet değişik
belgenin sunulduğu anlaşılmaktadır. Davacı şirket vekillerinin davalı idareye yaptıkları itiraz
sırasında kullanılan vekaletnamenin dışında Mahkememizde açılan davada 33
adet değişik belgenin sunulmuş olması karşısında, Mahkememizce yukarıda yer
verilen yasa hükümleri ile uyuşmazlığın görüm ve çözümünde bu belgelerin
dikkate alınmaması öngörüldüğünden, 4458 sayılı Gümrük Kanununun 245.
maddesinin 2. fıkrasının bakılan davada doğrudan uygulanması gereken bir
kural olduğu sonucuna varılmaktadır. 4458
SAYILI GÜMRÜK KANUNUNUN 245. MADDESİNİN 3. FIKRASININ BAKILAN DAVADA UYGULANACAK
KANUN HÜKMÜ OLUP OLMADIĞININ İRDELENMESİ 4458
sayılı Gümrük Kanununun 245. maddesinin 3. fıkrasında, alınan kararlara karşı
idari yargı merciine başvurulması, bu kararın idare tarafından uygulanmasına
engel oluşturmayacağı hükmüne yer verilmiştir. 2577
sayılı İdari Yargılama Usu1ü Kanununun 4001 sayılı Yasanın 12. maddesiyle
değiştirilen 27. maddesinin 3. fıkrasında da, vergi mahkemelerinde, vergi
uyuşmazlıklarından doğan davaların açılması, tarh edilen vergi, resim ve harçlar
ile benzeri mali yükümlerin ve bunların zam ve cezalarının dava konusu edilen
bölümünün tahsil işlemini durduracağı kurala bağlanmıştır. Genel
olarak vergi mahkemelerinde davanın açılması, tarh edilen vergi, resim ve
harçlar ile benzeri mali yükümlerin ve bunların zam ve cezalarının dava
konusu edilen bölümünü tahsil işlerini durdurduğu halde gümrük vergi ve para
cezalarına ilişkin alınan kararların iptali istemiyle açılan davalara istisna
getirilmiştir. Tahakkuk ettirilen gümrük vergileri ile para cezalarına
yapılan itirazlara karşı verilen kararların iptali istemiyle açılan
davalarda, bu kararların dava sonuçlanıncaya kadar uygulanmasını istemeyen
yükümlülerin dava dilekçesinde iptal istemi ile birlikte dava konusu kararın
yürütmenin durdurulmasını istemeleri yasa gereği zorunlu hale gelmiştir. Dava
konusu gümrük para cezalarına ilişkin kararların iptali istenilen davada da;
davacı şirket vekili tarafından dava sonuçlanıncaya kadar yapılan yürütmenin
durdurulması isteminin yukarıda yer verilen 245. maddenin 3. fıkrası hükmü
gereği yapılmış olması gözönüne alındığında, bu
hükmün de bakılan davada uygulanması gereken bir kural olduğu sonucuna
varılmıştır. İTİRAZ
GEREKÇELERİ A - 4458 SAYILI KANUNUN 245. MADDESİNİN 2. FIKRASINA İLİŞKİN İTİRAZ
GEREKÇELERİ I -
İTİRAZ KONUSU HÜKÜM ANAYASA’NIN 2. MADDESİNE AYKIRIDIR. 2577
sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 20. maddesinin birinci bendinde,
Danıştay ile idare ve vergi mahkemelerinin bakmakta oldukları davalara ait
her çeşit incelemeleri kendiliklerinden yapacakları vurgulanmıştır. Bu hükümle
idari yargılama hukukunda re’sen araştırma ilkesi
benimsenmiş bulunmaktadır. Madde hükmü uyarınca; idari yargı yerleri, uyuşmazlık
konusu olayın hukuki nitelendirmesini yapmak, olaya uygulanması gereken hukuk
kuralını belirlemek ve sonuçta hukuki çözüme varmak yönlerinden tam bir
yetkiye sahiptirler. İdari yargı yerleri buna ek olarak, olayın maddi yönünü
belirleme noktasında da her türlü inceleme ve araştırmayı kendiliklerinden
yapabilir ve maddi durumun gerçeğe uygun olup olmadığını serbestçe
araştırabilirler. Ayrıca
mahkemeler belirlenen süre içinde lüzum gördükleri evrakın gönderilmesini ve
her türlü belgelerin verilmesini taraflardan ve ilgili diğer yerlerden
isteyebilirler. Bu husustaki kararların, ilgililerce, süresi içinde yerine
getirilmesi mecburidir. İdari yargı yerlerinin re’sen
inceleme yetkileri Anayasa’nın 2. maddesinde anlam bulan hukuk devleti
ilkesinin bir sonucudur. İdari yargı yerlerinin önüne gelen her türlü eylem
ve işlemin çözümü için gerekli tüm bilgi ve belgelere ulaşımının yasa
kuralları ile kısıtlanması hukuk devleti ilkesinden uzaklaşma anlamını taşır. Anayasa
Mahkemesinin 06.07.1995 gün ve Esas No: 1994/80, Karar No: 1995/27 sayılı
kararında; “... tüm işlem ve eylemlerinin hukuk kurallarına uygunluğunu
başlıca geçerlik koşulu bilen, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurmayı amaçlayan
ve bunu geliştirerek sürdüren, hukuku tüm devlet organlarına egemen kılan,
Anayasaya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, insan haklarına saygı duyarak
bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, Anayasa ve hukuk kurallarına bağlılığa
özen gösteren, yargı denetimine açık olan, yasaların üstünde yasakoyucunun da bozamayacağı temel hukuk ilkeleri ile Anayasa’nın
bulunduğu bilincinden ayrılmayan devlet...” olarak tanımlanan hukuk devleti
ilkesinin tam olarak geçerli olabilmesi yargılama faaliyetinin etkin ve
verimli gerçekleştirilmesiyle mümkün olabilecektir. 4458
sayılı Gümrük Kanununun 245. maddesinin 2. fıkrasında getirilen düzenleme ile
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 20. maddesinde yer alan re’sen inceleme ve araştırma yetkisinin ortadan
kaldırılmasıyla, hukuk devleti ilkesine uygun bir yargılamanın yapılması
engellenmiş olmaktadır. Adlarına
gümrük vergisi tahakkuk ettirilen ya da gümrük para
cezası kesilen yükümlüler davanın esasına etkili olabilecek bir belgeyi
sonradan elde etmiş olsalar bile eğer gümrük idaresine yapılan itirazda
kullanmamışlarsa, dava aşamasında mahkemeye sunmalarının yasaklanması
Anayasanın 2. maddesinde düzenlenen hukuk devleti ilkesiyle çelişir. II -
İTİRAZ KONUSU HÜKÜM ANAYASA’NIN 5. MADDESİNE AYKIRIDIR Anayasa’nın
5. maddesinde, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak,
kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet
ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri
kaldırmaya, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli
şartları hazırlamaya çalışmak, devletin temel amaç ve görevleri arasında
sayılmıştır. Yasakoyucu yasal düzenleme yaparken Anayasanın yukarıda yer
verilen 5. maddesine uygun hareket etmek zorundadır. Kişilerin temel hak ve
hürriyetlerini sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak
surette sınırlayan değil, kullanımını, gelişimini amaçlayan yasal
düzenlemelerin yapılması yasakoyucunun temel amacı
olması gerekir. Bu
sebeple, davacı şirketin haklarının korunması ile ilgili hak arama
hürriyetini kısıtlayıcı hükümlerin yasa ile getirilmesi Anayasanın 5.
maddesine aykırılık teşkil etmektedir. III -
İTİRAZ KONUSU HÜKÜM ANAYASA’NIN 36. MADDESİNE AYKIRIDIR Anayasa’nın
“Hak arama hürriyeti” başlıklı 36. maddesinde de, herkesin meşru vasıta ve
yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı ve davalı
kimliğiyle sav ve savunma hakkına sahip olduğu belirtilmiştir. Sav ve savunma
hakkı birbirini tamamlayan ve birbirinden ayrılması olanaksız niteliğiyle hak
arama özgürlünün temelini oluşturur. Önemi nedeniyle hak arama özgürlüğü,
yalnız toplumsal barışı güçlendiren dayanaklardan biri değil aynı zamanda bireyin
adaleti bulma, hakkı olanı elde etme, haksızlığı önleme uğraşının da
aracıdır. Bu hakkın kullanılması, yerine getirilmesi olabildiğince
kolaylaştırılmalı, olumlu ya da olumsuz sonuç
almayı geciktiren, güçleştiren engeller kaldırılmalıdır. İtiraz
konusu hüküm ile davacının bu kimliğiyle yargı mercileri önünde sahip olduğu
sav hakkının gereği gibi kullanmasına engel getirilmiştir. Davacının
vergi mahkemesinde açtığı davanın görüm ve çözümünde dikkate alınmasını
istediği belgelerin daha önce idareye yapılan itirazda kullanılmamış olması
nedeniyle itiraz konusu hüküm uyarınca bakılan davada ileri sürdüğü iddialarına
dayanak olarak gösterilmesinin olanaksız hale getirilmesinin 36. maddenin
yukarıda yer verilen hükümlerine aykırı olduğu sonucuna varılmaktadır. Diğer
taraftan, Türkiye Büyük Millet Meclisi Plan ve Bütçe Komisyonunca 4458 sayılı
Gümrük Kanununa ilişkin olarak kabul edilen metne ilişkin genel gerekçede;
Türkiye ile Avrupa Ekonomik Topluluğu arasında bir ortaklık yaratan Ankara Anlaşması
ile anlaşmanın amaçlarına ulaşmak için zaman içerisinde bir Gümrük Birliği
kurulacağı ve ortaklığın, hazırlık dönemi, geçiş
dönemi ve son dönem adı verilen safhadan sonra sağlanacağının belirtildiği,
son olarak da Avrupa Birliği ile Türkiye Ortaklık Konseyi tarafından
06.03.1995 tarihinde kabul edilen, taraflar arasında sağlanacak gümrük
birliğinin esaslarını içeren Kararın 26. maddesinde 12 Ekim 1992 tarihli Konsey
Yönetmeliği ile onun uygulama hükümlerini belirleyen 2 Temmuz 1993 tarihli
Komisyon Yönetmeliğini temel alan konulara ait hükümlerin benimsenmesi gözönüne alınarak Gümrük Kanunu tasarısına Ortak Gümrük Kanununun
bütün temel müesseselerinin alındığı ve topluluk ile sağlanan Gümrük Birliğine
bağlı olarak, mevcut Gümrük Kanunu ve ilgili mevzuatın basitleştirildiği,
bazı boşlukların giderilmesi ve Avrupa Birliği gümrük mevzuatı ile gerekli
entegrasyonun sağlanmaya çalışıldığı vurgulanmıştır. T.B.M.M. Plan ve Bütçe
Komisyonunca Kanuna ilişkin olarak kabul edilen metinde, kabul edilen Kanunun
245. maddesinde yer alan hususlar tekrarlanmış, uygulama ile neyin amaçlandığı
konusunda ayrıntılı gerekçeye yer verilmemiştir. 12
Eylül 1963 tarihinde imzalanan Ankara Anlaşması ile başlayan ve yaklaşık 40
yıldır devam eden Avrupa Birliği - Türkiye ilişkilerinde Avrupa Birliği
müktesebatına ilişkin yapılması gereken uyum çalışmaları başta T.C. Adalet
Bakanlığı olmak üzere birçok kurum tarafından yürütülmekte, yasama organınca
tasarıların kabul edilmesiyle bu konuda gerekli adımlar atılmaktadır. Yasakoyucu tarafından kabul edilerek yasa haline gelen metinlerin
ekonomik uyumu gerçekleştirmesi yanında evrensel hukuk kuralları ile birlikte
Anayasa’ya uygun düzenlenmelidir. Normlar hiyerarşisi bakımından üst norm
olan Anayasa’ya aykırı olan alt normun hukuk aleminde varlığını devam
ettirmemesi gerekir. Nitekim,
yeni getirilen yasal düzenlemelerin Anayasa’nın diğer maddelerine uygunluğu
ile birlikte, Türkiye Cumhuriyetinin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerce
de güvence altına alınmış olan adil yargılama hakkının metne dahil edilmesi
gerekçesiyle 4709 sayılı Kanunun 14. maddesi ile Anayasa’nın 36. maddesine
eklenen adil yargılanma hakkına da uygun bir düzenleme olmalıdır. Adil
yargılanma hakkı 03.10.2001 tarihinde Anayasamızda yeralmışsa
da, batı hukuk sistemlerinin yıllardan beri vazgeçemeyeceği temel haklar
arasında yer almaktadır. Hukuk devleti ilkesi bireylerin temel haklarının korunması
konusunda gösterilen başarı oranında gerçekleşmektedir. Günümüzde
Anayasa’larda haklar alanının ayrıntılı olarak düzenlenmesi şeklinde, ya da böyle bir düzenleme yoksa Anayasa Mahkemesinin
hukuk devleti ve demokrasi kavramları konusunda yaptıkları yorumlar yoluyla
bu koruma gerçekleştirilmektedir. Anayasamızın
36, 38, 125, 138 ve 142. maddelerinde adil yargılama hakkının içerdiği pek
çok ilke veya hak yer almasına rağmen 2001 yılında yapılan Anayasa
değişikliği ile adil yargılanma hakkı Türkiye’de de Anayasa’nın bir parçası
haline gelmiştir. Adil
yargılanma hakkı Türkiye’nin de tarafı olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin
6. maddesinde tanımlanmaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi; adil
yargılanma hakkının demokratik bir toplumda öne çıkan yerinin, bu alandaki
denetim açısından Mahkemeyi, dava konusu usulün gerçeklerini incelemeye sevketmesi olduğunu belirtmiştir. Adil
yargılanma hakkı kapsamında Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesini 6. maddesinin
1. fıkrasında bir çok hak ve ilkede güvence altına alınmıştır. Bunlardan
birisi de hakkaniyete uygun yargılanma hakkıdır. Burada önemli olan yargılama
faaliyetinin tüm işlemlerinin bir bütün olarak hakkaniyete uygun olarak
yapılıp yapılmamasıdır. Bunun gerçekleşmesi de silahların eşitliği ilkesi ile
mümkün olmaktadır. İtiraz
konusu kural ile bu ilkeye aykırı olarak davalı idareye tesis ettiği işlemler
konusunda davalı olarak savunma hakkı konusunda hiçbir engel çıkarılmamasına
rağmen, davacının savını kanıtlayacak, davalı idarenin iddialarının aksini
ortaya koyacak belge sunma imkanından yoksun bırakılması nedeniyle, itiraz
konusu kuralın Anayasa’nın 36. maddesinde 2001 yılında yapılan değişiklikle
getirilen “adil yargılanma hakkına” aykırı olduğu kanaatine varılmıştır. IV -
İTİRAZ KONUSU HÜKÜM ANAYASA’NIN 138. MADDESİNE AYKIRIDIR Anayasanın
“Mahkemelerin Bağımsızlığı” başlıklı 138. maddesinde, “Hakimler görevlerinde
bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine
göre hüküm verirler” hükmüne yer verilmiştir. Hakimlerin
görevlerini bağımsız yapabilmeleri ve Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun
olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirken hak kaybına neden olabilecek,
adalet duygusunu zedeleyen, hak arama özgürlüğünü engelleyen, adalet terazisinde
hak açısından her zaman eşit olması gereken davacı ile davalı arasında adil
yargılanma hakkına ters düşen uygulamalara yol açabilecek yasaları uygulamak
zorunda da bırakılmamalıdırlar. Hukuk devletinde mahkemelerin bağımsızlığından
anlaşılması gereken ilke de budur. Avrupa
İnsan Hakları Sözleşmesinin 6. maddesinin 1. fıkrasında bir temel kural
vardır. Bu kurala göre, “her şahıs... bağımsız ve tarafsız bir mahkeme
tarafından davasının... dinlenmesini istemek hakkına haizdir”. Bu kurala
göre, herkesin davasının bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından
hakkaniyete uygun bir biçimde görülmesi gerekmektedir. Davanın mahkeme
tarafından hakkaniyete uygun bir biçimde görülebilmesi için, öncelikle davada
taraf olan kişinin tüm iddialarını açıkça ortaya koyma hakkının tanınması
gerekir. Uyuşmazlığın
esasını çözümleyecek idari yargı yerleri, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü
Kanunun 20. maddesinin birinci bendinde yer alan Danıştay ve idare ve vergi
mahkemelerinin bakmakta oldukları davalara ait her çeşit incelemeleri
kendiliklerinden yaparlar hükmü uyarınca uyuşmazlık konusu olayın hukuki
nitelendirmesini yapmak, olaya uygulanması gereken hukuk kuralını belirlemek
ve sonuçta hukuki çözüme varmak yönlerinden tam bir yetkiye sahiptir. Buna ek
olarak, olayın maddi yönünü belirleme noktasında da idari yargı yerleri her
türlü inceleme ve araştırmayı kendiliklerinden yapabilir ve maddi durumun
gerçeğe uygun olup olmadığını serbestçe araştırabilirler. İtiraz
konusu kural 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 20. maddesi ile de
çelişmektedir. Bu madde hükmüne göre davacıda bulunan, ancak; davalı idareye
itirazda ya da dava dilekçesine eklenmeyen bir
belgenin uyuşmazlığın çözümünde etkili olduğu kanısına varan idari yargı
merci re’sen araştırma ilkesi gereği ara kararı ile
istemesi gereken bu belgenin yargılama sürecine dahil edilmemesi öngörülmüştür. Olayda
da, Mahkememizin 31.10.2002 tarih ve E:2002/330 sayılı yürütmenin
durdurulması isteminin savunma ve ara kararından sonra incelenmesine ilişkin
kararında, davacıdan davalı idareye itiraz ve dava dilekçesinde sunulmayan
bilgi ve belgeler istenilmiş, cevap alınamamıştır. Mahkemelerin
bağımsızlığı ilkesine de aykırı olduğu kanaatine varılan itiraz konusu
kuralın Anayasa’nın 2, 5, 36. ve 38. maddelerine aykırı olduğu kanaatine
varılmıştır. B - 4458 SAYILI KANUNUN 245. MADDESİNİN 3. FIKRASINA İLİŞKİN İTİRAZ
GEREKÇELERİ I - İTİRAZ KONUSU HÜKÜM ANAYASA’NIN 2. MADDESİNE AYKIRIDIR Anayasa
Mahkemesinin 06.07.1995 gün ve Esas No: 1994/80, Karar No: 1995/27 sayılı
kararında hukuk devleti “...tüm işlem ve eylemlerinin hukuk kurallarına
uygunluğunu başlıca geçerlik koşulu bilen, her alanda adaletli bir hukuk
düzeni kurmayı amaçlayan ve bunu geliştirerek sürdüren, hukuku tüm devlet
organlarına egemen kılan, Anayasa’ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan,
insan haklarına saygı duyarak bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren,
Anayasa ve hukuk kurallarına bağlılığa özen gösteren, yargı denetimine açık
olan, yasaların üstünde yasakoyucunun da bozamayacağı
temel hukuk ilkeleri ile Anayasa’nın bulunduğu bilincinden ayrılmayan devlet...”
olarak tanımlanmıştır. 4458
sayılı Gümrük Kanununun 245. maddesinin 3. fıkrasında, alınan kararlara karşı
idari yargı merciine başvurulması, bu kararın idare tarafından uygulanmasına
engel oluşturmayacağı hükmüne yer verilmiştir. 2577
sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 4001 sayılı Yasanın 12. maddesiyle
değiştirilen 27. maddesinin 3. fıkrasında da, vergi mahkemelerinde, vergi
uyuşmazlıklarından doğan davaların açılması, tarh edilen vergi, resim ve harçlar
ile benzeri mali yükümlerin ve bunların zam ve cezalarının dava konusu edilen
bölümünün tahsil işlemini durduracağı kurala bağlanmıştır. Genel
olarak vergi mahkemelerinde davanın açılması, tarh edilen vergi, resim ve
harçlar ile benzeri mali yükümlerin ve bunların zam ve cezalarının dava
konusu edilen bölümünün tahsil işlemini durdurduğu halde 4458 sayılı Gümrük
Kanununun 245. maddesinin 3. fıkrası hükmü ile gümrük vergi ve para
cezalarına ilişkin alınan kararların iptali istemiyle açılan davalara istisna
getirilmiştir. Tahakkuk ettirilen gümrük vergileri ile para cezalarına
yapılan itirazlara karşı verilen kararların iptali istemiyle açılan
davalarda, bu kararların dava sonuçlanana kadar uygulanmamasını isteyen yükümlülerin
dava dilekçesinde iptal istemi ile birlikte dava konusu kararın
yürütülmesinin durdurulmasını istemeleri yasa gereği zorunlu hale getirilmiştir. Anayasa
Mahkemesinin hukuk devletinde bulunması gereken ilkeler konusunda yaptığı
tanımlamaya ilişkin yukarıda yer verilen kararında; her alanda adaletli bir
hukuk düzeni kurmayı amaçlayan ve bunu geliştirerek sürdüren, hukuku tüm
devlet organlarına egemen kılan, Anayasa’ya aykırı durum ve tutumlardan
kaçınan ... gibi hukuk devletinde olmazsa olmaz ilkeler ortaya konulmaya
çalışılmıştır. Gerçekten
de, yargı denetimine açık her türlü eylem ve işlemin hukuk devleti ilkeleri
bağlamında hukuka uygun olup olmadıkları yönünden yapılacak yargı denetiminde
getirilen usuli kısıtlamaların hukuk devleti
ilkesini zedelememesi gerekir. Hukuk
devleti ilkesinin birinci koşul olarak kabul edildiği yargı düzenlerinde
kişiler için ayrı yargılama sistemlerinin uygulanması gerektiği kabul
edilemez. Adli, idari, askeri yargı düzenlerinin herhangi birinde yapılacak
yargılamada izlenecek yöntemin herkes için aynı olması gerekir. 2577
sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 27. maddesinin 3. fıkrası hükmüne
göre; idarece; ikmalen, ya
da re’ sen yapılan tarhiyatların tamamına ilişkin
uyuşmazlıklara karşı vergi mahkemesinde dava açıldığında tahsil işleminin duracağı
kurala bağlandığı halde, beyana göre tahakkuk ettirilmesi yönünden gelir ve
kurumlar vergisinden hiçbir farkı bulunmayan gümrük vergisi ile para
cezalarına yapılan itirazlara karşı alınan kararların iptali istemiyle vergi
mahkemesinde dava açılmasının bu kararların idare tarafından uygulanmasına
engel oluşturmayacağının öngörülmüş olması adaletli bir hukuk düzenine
tamamıyla aykırıdır. Açıklandığı
üzere itiraz konusu kural Anayasa’nın 2. maddesinde yer alan “hukuk devleti”
ilkesine aykırıdır. II -
İTİRAZ KONUSU HÜKÜM ANAYASA’NIN 10. MADDESİNE AYKIRIDIR İtiraz
konusu hüküm Anayasa’nın 10. maddesinde yer alan ve değişik Anayasa Mahkemesi
kararlarıyla yorumlanan eşitlik ilkesine aykırılık teşkil etmektedir.
Anayasa’nın 10. maddesinde yer alan “Kanun önünde eşitlik” ilkesi ile herkesin,
dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve
benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşit olduğu
vurgulanmıştır. Anayasa’nın
bu hükmü ile aynı hukuksal durumda olan kişilerin aynı kurallara bağlı
tutulacağı, değişik hukuksal durumda olanların ise değişik kurallara bağlı
tutulması gerektiği kabul edilmiştir. Anayasa
Mahkemesi’nin pek çok kararında vurgulandığı gibi yasa önünde eşitlik ilkesi,
herkesin her yönden aynı kurallara bağlı olacağı anlamına gelmemekle
birlikte, yasaların uygulanmasında birbirinin aynı durumda olanlar ayrı kuralların
uygulanmasını ve ayrıcalıklı kişi ve toplumların yaratılmasını
engellemektedir. Kimi yurttaşların haklı bir nedene dayanılarak değişik
kurallara bağlı tutulmaları eşitlik ilkesine aykırılık oluşturmamakta, hatta
bunların durumu ve konumlarındaki özellikleri, kimi kişi ya
da topluluklar için değişik kuralları ve değişik uygulamaları gerekli
kılmakta, özelliklere ve aykırılıklara dayandığı için haklı olan nedenler,
ayrı düzenlemeyi aykırı değil, geçerli kılarsa da, aynı durumda olanlar için
ayrı düzenleme aykırılık oluşturur. Anayasa ile eylemli değil hukuki eşitlik
amaçlanmaktadır. Anayasa’nın öngördüğü eşitlik ilkesinin çiğnenmemesi için,
aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumların ayrı kurallara bağlı
tutulması gerekmektedir. Başka bir anlatımla, kişisel durumları ve
nitelikleri özdeş olanlar arasında, konulan kurallarla değişik uygulamaların
yapılmaması gerekmektedir. Ancak, durumlardaki değişikliğin doğurduğu zorunlulukların
kamu yararı ya da başka haklı nedenlere dayanılarak
yasalarla farklı uygulamalar getirilmesi durumunda Anayasa’nın eşitlik
ilkesinin çiğnendiği sonucu çıkarılamaz. İtiraz konusu düzenleme ile, vergi
mahkemesinde davacı olma konumları dolayısıyla aynı hukuki duruma sahip gelir
vergisi ve kurumlar vergisi mükellefleri ile gümrük vergisi mükellefleri
arasında yargılamanın seyri itibariyle farklı düzenlemeyi gerektirecek
hukuken geçerli bir sebep bulunmadığı halde, gümrük vergisi mükelleflerinin
vergi mahkemelerinde dava açmaları halinde haklarında tahakkuk ettirilen
gümrük vergileri ile para cezalarına ilişkin kararların yürütülmesinin
durdurulmasını istemedikleri müddetçe vergi ve para cezalarının tahsilinin
yapılacağının kabul edilmesi yukarıda yer verilen “kanun önünde eşitlik”
ilkesine aykırıdır. Diğer
taraftan, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 27/2. maddesinde
yürütmenin durdurulması kararı verilebilmesi için idari işlemin uygulanması
halinde telafisi güç veya imkansız zararların doğması ve idari işlemin açıkça
hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi gerekmektedir. Vergi
mahkemelerinde gümrük vergisi ve para cezalarına karşı dava açıldığında
mahkemece açıkça hukuka aykırı olduğu kanaatine varılan bir işlem telafisi
güç veya imkansız zarar doğurmuyorsa esas hakkında karar verilinceye kadar
geçerliliğini koruyacaktır. Böylelikle diğer vergilerin yükümlüleri ile
gümrük vergisi mükellefleri arasında hukuki eşitlik bulunması gerekirken
vergi mahkemesinde davacı konumunda olma yönünden hukuken geçerli olabilecek
bir sebep bulunmamaksızın farklılık yaratılmıştır. III -
İTİRAZ KONUSU HÜKÜM ANAYASA’NIN 36. MADDESİNE AYKIRIDIR İtiraz
konusu hükmün Anayasa’nın 36. maddesinde yer alan herkesin adil yargılanma
hakkına sahip olduğuna ilişkin kuralına aykırı olduğu düşünülmektedir. Adil
yargılanma hakkının tanımı, ulusal ve uluslararası hukuk camiasındaki
değerlendirilmesi, uygulamaları konusunda yukarıda geniş bir şekilde
açıklamalarda bulunulduğu üzere itiraz konusu kuralla vergi mahkemesinde
davacı konumunda bulunan gelir ve kurumlar vergisi mükellefleri ile gümrük
vergisi mükellefleri arasında getirilen ayırımla adil yargılanma hakkının
ihlal edildiği kanaatine varılmıştır. HÜKÜM Açıklanan
nedenlerle, Anayasa’nın 152. ve bir davaya bakmakta olan mahkemenin, o dava
sebebiyle uygulanacak olan bir kanun hükmünün Anayasa’ya aykırı olduğu
kanısına götüren görüşünü açıklayan kararı ile Anayasa Mahkemesine başvurmasına
gerektiğini düzenleyen 2949 sayılı Kanunun 28. maddesinin 2. fıkrası
gereğince 4458 sayılı Gümrük Kanununun 245. maddesinin 2. fıkrasında yer alan
“idari yargı mercilerine yapılan itirazda, gümrük idaresine itiraz sırasında
kullanılan bilgi ve belgeler dışında bir belge kullanılamaz” hükmünün
Anayasa’nın 2, 5, 36. ve 138. maddelerine ve aynı maddenin 3. fıkrasında yer
alan “Alınan kararlara karşı idari yargı merciine başvurulması, bu kararın
idare tarafından uygulanmasına engel oluşturmaz” hükmünün ise Anayasa’nın 2,
10 ve 36. maddelerine aykırı olduğu kanaati ile bu fıkraların iptali ve bakılan
davalar açısından bu fıkraların uygulanmasından doğacak sonradan giderilmesi
güç veya olanaksız durum ve zararların önlenmesi için iptali istenilen
fıkraların yürürlüğünün durdurulması istemiyle Anayasa Mahkemesine başvurulmasına
ve dosyadaki belgelerin onaylı birer örneklerinin Anayasa Mahkemesi
Başkanlığına gönderilmesine, 26.12.2002 tarihinde oyçokluğu ile karar
verildi” III - İTİRAZ KONUSU YASA KURALI 4458 sayılı Gümrük
Kanunu’nun itiraz konusu fıkraları da içeren 245. maddesi şöyledir: “Madde 245- 1. Yükümlüler, gümrük idaresine verdikleri beyanname ve
bu beyanname eki bilgi ve belgeler esas alınmak suretiyle kendileri
tarafından hesaplanan gümrük vergilerine itirazda bulunamazlar. 2. İdari yargı mercilerine yapılan itirazda, gümrük idaresine
itiraz sırasında kullanılan bilgi ve belgeler dışında herhangi bir bilgi ve
belge kullanılamaz. 3. Alınan kararlara karşı idari yargı merciine başvurulması,
bu kararın idare tarafından uygulanmasına engel oluşturmaz.” IV - İLK İNCELEME Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğü’nün 8. maddesi uyarınca Mustafa BUMİN, Haşim
KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER,
Fulya KANTARCIOĞLU, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN, Enis TUNGA
ve Mehmet ERTEN’in katılmalarıyla 28.1.2003 günü
yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin
esasının incelenmesine ve yürürlüğün durdurulması isteminin esas inceleme evresinde
karara bağlanmasına oybirliğiyle karar verilmiştir. V - ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve
ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu Yasa kuralları ve bunların
gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği
görüşülüp düşünüldü: 1 - 245. Maddenin 2 Numaralı Fıkrasının İncelenmesi Başvuru kararında,
sav ve savunma hakkının birbirini tamamladığı, bunun hak arama özgürlüğünün
temelini oluşturduğu, kullanılmasının ve yerine getirilmesinin olabildiğince
kolaylaştırılmasının, olumlu ya da olumsuz sonuç
almayı geciktiren, güçleştiren düzenlemelerin kaldırılmasının zorunlu olduğu;
Kural’la savunma hakkının gereği gibi kullanılmasının engellendiği; yargılama
faaliyetinin tüm işlemlerinin bir bütün olarak hakkaniyete uygun biçimde
yapılması gerektiği; bunun gerçekleşmesinin de silahların eşitliği ilkesi ile
mümkün olabileceği nedenleriyle itiraz konusu kuralın Anayasa’nın 2., 5.,
10., 36. ve 138. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 2949 sayılı Anayasa
Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 29. maddesine
göre, Anayasa Mahkemesi, kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye
Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü’nün Anayasa’ya aykırılığı konusunda ilgililer
tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmaya mecbur değildir. Taleple bağlı
kalmak koşuluyla başka gerekçe ile de Anayasa’ya aykırılık kararı verebilir.
Bu nedenle, kuralın Anayasa’nın 13. maddesi yönünden de incelenmesi uygun
görülmüştür. İptali istenilen
kuralda, idari yargı mercilerine yapılan
itirazda, gümrük idaresine itiraz sırasında kullanılan bilgi ve belgeler
dışında herhangi bir belgenin
kullanılamayacağı belirtilmiştir. Hak arama
hürriyetini düzenleyen Anayasa’nın 36. maddesinde, “Herkes,
meşrû vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı
veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir.
Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz” denilerek
yargı mercilerine davacı ve davalı olarak başvurabilme ve bunun tabiî sonucu
olarak da kişinin yargı mercileri önünde iddia, savunma, adil yargılanma hakkına
sahip olduğu güvence altına alınmış ve özel sınırlama nedenleri öngörülmemiştir. Anayasa’nın
4709 sayılı Kanunla değiştirilen 13. maddesinde “Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın
yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve
ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna,
demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük
ilkesine aykırı olamaz.” denilerek temel
hak ve özgürlüklerin ancak ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı
olarak sınırlanabileceği öngörülmüştür. Kişinin
karşılaştığı bir suçlamaya karşı kendisini savunabilmesinin ya da maruz
kaldığı haksız bir eylem veya işleme karşı haklılığını ileri sürüp
kanıtlayabilmesinin en etkili ve güvenceli yolu, yargı mercileri önünde dava
hakkını kullanmak ve bu davada kullanılabilecek kanıtları mahkeme önüne
getirebilmektir. Sav ve savunma
birbirini tamamlayan ve birbirinden ayrılması olanaksız olan
niteliğiyle hak arama özgürlüğünün temelini oluşturmaktadır. Hak arama özgürlüğü,
temel hak niteliği taşıması dışında,
diğer hak ve özgürlüklerden yararlanılmasını ve bunların korunmasını sağlayan
en etkin güvencelerden biridir. Bu temel saptama karşısında, daha kapsamlı
bilgi ve belgelerle donatılmış idarenin kullanacağı savunma hakkı yanında,
gümrük vergisi mükelleflerinin de hak arama özgürlüğünden tam anlamıyla yararlanmalarının
sağlanması gerekir. Buna göre, iptali
istenilen kuralla idari yargı mercilerine yapılan itirazda, gümrük idaresine
yapılan itiraz sırasında kullanılan bilgi ve belgeler dışında herhangi bir
bilgi ve belgenin kullanılamamasının öngörülmesi, savunma hakkının kısıtlanmasına
yol açarak, yargı merciinin doğru ve adil bir sonuca ulaşılabilmesini
engelleyeceğinden Anayasa’nın 36. maddesine aykırılık oluşturur. Anayasa’da özel bir
sınırlandırma nedeni öngörülmemiş olan hak arama özgürlüğünün itiraz konusu kuralla sınırlandırılması,
Anayasa’nın 13. maddesine de aykırıdır. Kural, Anayasa’nın
13. ve 36. maddelerine aykırı görülerek iptal edildiğinden, 2., 5. ve 138.
maddeleri yönünden incelenmesine gerek görülmemiştir. 2 - 245. Maddenin 3 Numaralı Fıkrasının İncelenmesi Başvuru kararında,
yasa önünde eşitliğin herkesin her yönden aynı yasa kurallarına bağlı olacağı
anlamına gelmeyeceği, aynı durumda bulunanlara aynı yasa kurallarının uygulanması
gerektiği, itiraz konusu düzenleme ile vergi mahkemelerinde davacı olarak
aynı hukuksal konuma sahip gelir ve kurumlar vergisi mükellefleri ile gümrük
vergisi mükellefleri arasında yargılamanın seyri bakımından farklı düzenlemenin
hukuken geçerliliğinin olmadığı belirtilerek, Kural’ın Anayasa’nın 2., 10. ve
36. maddelerine aykırılık oluşturduğu ileri sürülmüştür. İtiraz konusu kural
“Alınan kararlara karşı idari yargı
merciine başvurulması, bu kararın idare tarafından uygulanmasına engel
oluşturmaz.” biçimindedir. Anayasa’nın
10. maddesinde, “Herkes, dil, ırk,
renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri
sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye,
aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare
makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak
hareket etmek zorundadırlar.” denilmektedir. Bu yasak, birbirinin aynı
durumunda olanlara ayrı kuralların uygulanmasını, ayrıcalıklı kişi ve toplulukların
yaratılmasını engellemektedir. Aynı durumda olanlar için farklı düzenleme
eşitliğe aykırılık oluşturur. Anayasa’nın amaçladığı eşitlik, mutlak ve
eylemli eşitlik değil hukuksal eşitliktir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı
hukuksal durumlar ayrı kurallara bağlı tutulursa Anayasa’nın öngördüğü
eşitlik çiğnenmiş olmaz. Başka bir anlatımla, kişisel nitelikleri ve durumları
özdeş olanlar arasında değişik uygulamalar yapılamaz. Kimi yasalarda mali
yükümlülükler düzenlenmiş olup çeşitli vergi, resim ve harçların her birinin
ayrı bir usul ile beyan, tarh ve tahsil edilmesinin kurala bağlanması bu yükümlülüklerin farklı
özelliklere sahip olmasından kaynaklanmaktadır. Genel olarak verginin beyanı,
tarh, tahakkuk ve vergi mahkemelerinde dava açma usulü ile ilgili
kurallar 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nda,
tahsile ilişkin kurallar ise 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü
Hakkında Kanun’da yer almıştır. Gümrük vergi ve cezaları konusunda ise
verginin beyanı, hesaplanması, tahakkuku, gümrük idaresine itiraz ve dava
açılması ile ilgili kurallar 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nda düzenlenmiş, gümrük vergi ve cezalarının tahsilat usulü
de 6183 sayılı Yasa’da belirtilmiştir. 213 sayılı Vergi Usul
Kanunu’nun 8. maddesinin birinci fıkrasında “Mükellef, vergi kanunlarına göre kendisine vergi borcu terettüp eden
gerçek veya tüzelkişidir.” denilerek mükellefin tanımı yapılmış, 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun
3. maddesinin 11 numaralı fıkrasında da “yükümlü” deyiminin “gümrük yükümlülüklerini yerine getirmekle
sorumlu bütün kişileri” ifade edeceği belirtilmiştir. Vergi, resim ve harç
gibi mali yükümlülüklerin her biri farklı özelliklere sahip iseler de, diğer
vergi mükellefleri ile gümrük vergisi mükelleflerinin, mükellef olma,
kendilerinden tahsil edilmesi gereken mali yükümlülüklerin kamu gücüne
dayanılarak alınması ve aynı yargı mercilerinde davacı olarak haklarını arayabilmeleri
bakımından aynı hukuksal durumda oldukları kuşkusuzdur. Buna göre, 2577 sayılı
İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 4001 sayılı Yasa ile değiştirilen 27.
maddesinin üçüncü fıkrasında, vergi mahkemelerinde, vergi uyuşmazlıklarından
doğan davaların açılmasının, tarh edilen vergi, resim ve harçlar ile benzeri
malî yükümlülüklerin ve bunların zam ve cezalarının dava konusu edilen
bölümünün tahsil işlemlerini durduracağı açıkça hükme bağlanmasına karşın,
aynı hukuki durumda olan gümrük
vergisi mükellefleri hakkında alınan
kararlara karşı idari yargı merciine başvurulmasının gümrük idaresince alınan
kararın uygulanmasına engel, Anayasa’nın 10. maddesindeki eşitlik ilkesine
aykırıdır. Kuralın iptali gerekir. Anayasa’nın 10.
maddesine aykırı görülerek iptal edilen kuralın, ayrıca Anayasa’nın 2. ve 36.
maddeleri yönünden incelenmesine gerek görülmemiştir. Mehmet ERTEN, A. Necmi ÖZLER, Osman Alifeyyaz
PAKSÜT ve Şevket APALAK bu görüşe katılmamışlardır. VI - YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ 27.10.1999 günlü,
4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 245. maddesinin (2) ve (3) sayılı fıkralarının
YÜRÜRLÜĞÜNÜN DURDURULMASI İSTEMİNİN REDDİNE, 18.10.2005 gününde OYBİRLİĞİYLE
karar verildi. VII - SONUÇ 27.10.1999 günlü,
4458 sayılı “Gümrük Kanunu”nun 245.
maddesinin; 1 - (2) numaralı
fıkrasının Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, OYBİRLİĞİYLE, 2 - (3) numaralı fıkrasının Anayasa’ya aykırı
olduğuna ve İPTALİNE, Mehmet ERTEN, A. Necmi ÖZLER,
Şevket APALAK ile Osman Alifeyyaz PAKSÜT’ün karşıoyları ve
OYÇOKLUĞUYLA, 18.10.2005
gününde karar verildi.
KARŞIOY YAZISI Anayasamızın 73.
maddesine göre, “Herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere, mali gücüne göre
vergi ödemekle yükümlü” olup “Vergi yükünün adaletli ve dengeli dağıtımı,
maliye politikasının sosyal amacıdır”. Gümrük vergileri ise, 4458 sayılı
gümrük Kanununun 1. maddesindeki ifadeyle,” Türkiye Cumhuriyeti Gümrük
Bölgesine giren ve çıkan eşyaya ve taşıt araçlarına uygulanacak gümrük
kuralları” kapsamında alınan vergilerdir. Anayasanın 5. maddesinde yer alan
Devletin temel amaç ve görevlerinin yerine getirilmesi için gereksinim
duyulan kamu gelirleri arasında gümrük vergileri her ne kadar önemli bir yer
tutmakta ise de, gümrük vergilerinin
öncelikli amacı salt kamu geliri elde etmek değil, ülke ekonomisinin dünya
koşullarına ve ulusal çıkarlara uygun, rekabetçi ve sağlıklı biçimde
işleyişini düzenlemektir. Anayasanın 167. maddesinin ikinci fıkrasında “Dış
ticaretin ülke ekonomisinin yararına olmak üzere düzenlenmesi amacıyla
ithalat, ihracat ve diğer dış ticaret işlemleri üzerine vergi ve benzeri
yükümlülükler dışında ek mali yükümlülükler koymaya ve bunları kaldırmaya
kanunla Bakanlar Kuruluna yetki verilebilir” denilmiştir. Örneğin, bir malı
bir yabancı ülkeden ithal eden kişi ile aynı cins, miktar, evsaf ve değerde
malı başka bir yatırımcı ülkeden ithal eden kişi, farklı gümrük
yükümlülükleri ile karşılaşabilmektedir. Esasen, gümrük rejiminin kamu
güvenliğini ve kamu sağlığını ilgilendiren boyutları da olduğu açıktır. Gümrük rejiminin ve
vergilerinin uluslararası niteliği de diğer vergilerden farklı olup, birçok
yabancı devlet gibi, Türkiye Cumhuriyeti de bu alanda kapsamlı uluslararası
düzenlemelere taraf olmuş ve yükümlülükler altına girmiştir. Üyeleri arasında
gümrük birliği bulunan Avrupa Birliği ile ülkemiz arasında da, 1 Ocak
1996’dan bu yana gümrük birliğine gidilmiştir. Buna göre, gümrük birliği
dahilinde ortak gümrük tarifeleri uygulanmakta ve gümrük işlemleri de
tedricen ortak bir sisteme dönüştürülmektedir. Buna karşılık, Türkiye
Cumhuriyeti ile AB arasında vergi birliği kurulması söz konusu olmadığı gibi,
25 ülkeden oluşan AB’nin kendi üyeleri arasında da vergi birliği
bulunmamaktadır. Gümrük vergileri,
öğretide de vergi hukuku içerisinde yer almamaktadır. Türk hukuk sisteminde
de öteden beri, gümrük vergileriyle diğer vergiler arasındaki fark gözetilmiştir.
213 sayılı Vergi Usul Kanununun 2.
maddesinde, “Gümrük ve tekel idaresi tarafından alınan vergi ve resimler bu
kanuna tabi değildir” denilmek suretiyle,
mahiyeti, amaçları ve sistematiği farklı olan gümrük vergi ve cezalarına
itirazlar farklı düzenlemelere tabi tutulmuştur. Bu kapsamda, Gümrük
Kanununun 242. maddesinde yükümlülerin kendilerine tebliğ edilen gümrük vergileri
için sırasıyla, önce ilgili gümrük idaresine, sonra, hem gümrük vergilerine,
hem de idari kararlara karşı gümrük başmüdürlüğüne, daha sonra Gümrük
Müsteşarlığına ve en son olarak da idari yargıya başvurabilmelerine imkan
veren, aşamalı bir itiraz sistemi getirilmiştir. Bilindiği gibi, 2577 sayılı İdari Yargılama Usul Yasasının 27.
maddesinin 1. fıkrasına göre, “Danıştayda veya
idari mahkemelerde dava açılması dava edilen idari işlemlerin yürütülmesini
durdurmaz”. Bu, genel bir kuraldır.
Bu genel kurala, aynı maddenin 3. fıkrası ile “Vergi mahkemelerinde vergi uyuşmazlıklarından
doğan davaların açılması, tarh edilen vergi, resim ve harçlar ile benzeri
mali yükümlerin ve bunların zam ve cezalarının dava konusu edilen bölümünün
tahsil işlemlerini durdurur.” denilerek bir istisna getirilmişse de, gümrük
vergi ve cezaları bakımından yasa koyucu takdir hakkını, bu istisnayı tanımak
yönünde kullanmamıştır. Aksi halde, vergi mahkemesine başvurmakla uygulama
duracağından, gümrük vergisi mükellefleri hemen bu yola gidecekler ve gümrük
kanununda öngörülen, uyuşmazlığın yargıya gitmeden çözülmesine imkan veren itiraz
mekanizması işlevsiz kalacaktır. Öte yandan, 2577 sayılı İdari Yargılama
Usul Yasasının 27. maddesinin 2. fıkrasına göre “ Danıştay veya idari
mahkemeler, idari işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkansız
zararların doğması ve idari işlemin açıkça hukuka aykırı olması” durumunda
her zaman yürütmenin durdurulmasına karar verebileceklerdir. Anayasamızda, her
türlü vergi itirazlarının yargıya götürülmesi halinde idarenin kararlarının
uygulanmasının derhal durdurulmasını gerektiren bir hüküm bulunmadığı gibi,
mahkemece yürütmenin durdurulması kararı verilmesi yönünden gümrük vergileriyle diğer vergiler arasında
farklılık bulunmamaktadır. Diğer bir
ifadeyle, hukuk güvencesi, her
ikisi için de aynı düzeyde sağlanmaktadır. Vergi Usul Kanunu’na tabi
vergilerle, Vergi Usul Kanununun kapsamı dışındaki gümrük vergi ve cezalarına
ilişkin itiraz yollarının özdeş olmasını, hele bu özdeşliğin diğer yasa
kurallarının da Vergi Usul Kanunu paraleline getirilerek sağlanmasını öngören
bir hüküm Anayasada mevcut değildir. Dolayısıyla, her iki yöndeki düzenleme
de Anayasaya aykırı olmadığından, yasa koyucu, özel yasasında yapacağı
düzenlemeyle, iki çözüm yolundan birini veya öbürünü benimseyebilecektir. Öte
yandan farklı hukuki konumda bulunan kişilere farklı hukuki kuralların uygulanmasının,
Anayasanın eşitlik ilkesine aykırı olmadığı, Anayasa Mahkemesinin pek çok
kararında vurgulanmıştır. Farklı
amaçları ve farklı usulleri olan vergilerin salt aynı mercide dava konusu
edilmeleri, mükelleflerin aynı hukuki konumda olmaları anlamına
gelmediğinden, iptali istenen kuralın Anayasanın eşitlik ilkesine
aykırılığından da söz edilemez. Bu nedenlerle, dava
konusu yasa kuralının iptaline ilişkin çoğunluk görüşüne katılmıyoruz.
AZLIK OYU İdari işlemlerin
yargı yerlerince iptal edilinceye kadar yasalara uygun oldukları kabul edilir.
Yasallık ilkesi olarak kavramlaşan bu yaklaşımın gereği olarak, tersi bir
karar olmadıkça idari işlemlerin uygulamaya konacağında, etkilerini doğuracağında
kuşku yoktur. Gerçekten de
Anayasamızın 125. maddesinde idari işlemlerin ancak, açıkça hukuka aykırılık
ve uygulanması durumunda giderilmesi güç ya da
olanaksız zararların doğacağının belirlenmesi halinde yargı yerince
yürütmesinin durdurulabileceği öngörülmüştür. Bu kuralın
yinelendiği 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 27. maddesinin üçüncü
bendinde ise, vergi mahkemelerine ilişkin olarak özel düzenleme getirilmiş ve
vergi uyuşmazlıklarında dava açılmasıyla tahsil işlemlerinin duracağı
öngörülmüştür. İncelemeye konu
olan gümrük vergisiyle ilgili yasal kural ise dava açılmasının tahsil
işlemini etkilemeyeceği sonucunu veren bir yaklaşımı sergilemektedir.
Yargılama yöntemine ilişkin kuralların, ilgili usul yasasında yer alması
temel ilke ise de, özel yasalarda da usul kurallarının öngörülmesinde
Anayasal bir aykırılıktan söz edilemez. Üzerinde durulan
kural, İdari Yargılama Usulünün özel olarak düzenlediği vergi
uyuşmazlıklarına yönelik ilkeden ayrılıp Anayasa’nın idari işlemlere yönelik
yaklaşımını yansıtmaktadır. Bu kurala göre dava açılması yürütmeyi kendiliğinden
durdurmayacak, dolayısıyla yargı yerleri uygulamayı önleyecek bir karara
ulaşmak için gerekli koşulları arayacaktır. Ortaya çıkan bu
hukuksal durumun idari işlemlerin yasallığı ilkesi ve Anayasa’nın 125.
maddesindeki kuralla örtüştüğünde kuşku yoktur. Anayasal bu uyum, Anayasa’nın
bir başka normu olan eşitlik ilkesinin irdelenmesini gerektirmemelidir.
Çünkü, Anayasal kurallar eşit güçte oldukları gibi, soyut norm denetiminde
asıl olan yasa ile üst kural ilişkisidir. Bu ilişki çelişkiler içermediğinde,
üst norm ile alt derecedeki metinde, doğal bir neden-sonuç ilişkisi veya benzer
anlatım göründüğünde, başka bir Anayasal kural, gerçekleşmiş uyumu olumsuz
yönde etkiliyemeyecektir. Öte yandan, ayrı
yasalar ayrı hukuksal konumları düzenlediklerinden; ilgililerin taşıyacakları
nitelik ve özelliklerdeki benzer durumlar, eşitlik ilkesinin uygulama alanı
dışında kalacaktır. Dahası, incelemeye konu olan kural, 2577 sayılı Yasa’nın
öngördüğü kuralın ayrıksı bir hükmü olma niteliğini taşıdığından,
yasalaştırma yönteminde temel kuralla ayrıksı kuralın eşitlik ilkesiyle
irdelenmesi olanaksız olup, tersi yaklaşım yasal metinlerin istisnai kurallar
öngörmemesi gibi bir sonuca etken olacaktır. Bu nedenlerle,
iptali istenen 4458 sayılı Yasa’nın 245. maddesinin üçüncü fıkrasında
Anayasa’ya aykırılık bulunmadığından istemin reddi gerekeceği oyuyla kararın
bu kısmına karşıyım. Üye Şevket
APALAK |