Maliye Bakanlığından:
GİDER VERGİLERİ GENEL
TEBLİĞİ
SERİ NO: 89
Bu Tebliğin konusunu, türev ürünlere ilişkin
işlemler ile diğer bazı sermaye piyasası işlemlerinin banka ve sigorta muameleleri vergisi (BSMV) yönünden
vergilendirilmesine ilişkin açıklamalar oluşturmaktadır.
A- Yasal Mevzuat
Banka ve
sigorta muameleleri vergisinin konusu ve vergiyi doğuran olayı düzenleyen 13/7/1956 tarihli ve 6802 sayılı Gider Vergileri
Kanununun 28 inci maddesinde;
“Banka
ve sigorta şirketlerinin 10/6/1985 tarihli ve 3226
sayılı Finansal Kiralama Kanununa göre yaptıkları işlemler hariç olmak
üzere, her ne şekilde olursa olsun yapmış oldukları bütün muameleler
dolayısıyla kendi lehlerine her ne nam ile olursa olsun nakden veya hesaben aldıkları paralar banka ve sigorta muameleleri
vergisine tabidir.
Bankerlerin
yapmış oldukları banka muamele ve hizmetleri dolayısıyla kendi lehlerine
her ne nam ile olursa olsun nakden veya hesaben
aldıkları paralar (kendileri veya başkaları hesabına menkul kıymet alıp
satmayı, alım-satıma tavassut etmeyi veya alıp sattıkları menkul kıymet
karşılığı borçları ödemeyi taahhüt etmeyi meslek haline getirenlerin bu
faaliyetleri dolayısıyla lehlerine kalan paralar ile mevduat faizi vermek
veya sair adlarla faiz ve benzeri menfaatler sağlamak üzere devamlı olarak
para toplama işiyle uğraşanların topladıkları paralara sağladıkları gelir
ve menfaatler üzerinden komisyon, ücret, hizmet karşılığı gibi adlarla
aldıkları paralar dahil) da banka muameleleri
vergisine tabidir.
90
sayılı Kanun Hükmünde Kararnameye göre ikraz işleriyle uğraşanlarla ikinci
fıkrada belirtilen muamele ve hizmetlerden herhangi birini esas iştigal
konusu olarak yapanlar bu Kanunun uygulanmasında banker sayılırlar. Bir
şahsın münhasıran altın alım ve satımı ile uğraşması banker sayılmasını
gerektirmez.”
hükümleri
yer almaktadır.
Aynı
Kanunun 29 uncu maddesinin birinci
fıkrasının (p) bendinde, arbitraj muameleleri ile Türkiye’de kurulu
borsalarda gerçekleştirilen vadeli işlem ve opsiyon
sözleşmelerine ilişkin muameleler ve bu muameleler sonucu lehe alınan
paralar BSMV’den istisna edilmiştir.
Söz konusu Kanunun mükellefi belirleyen 30
uncu maddesine göre BSMV’yi banka ve bankerlerle sigorta şirketleri öder.
Kanunun
31 inci maddesinde, BSMV matrahının kural olarak 28 inci maddede yazılı
paraların tutarı (lehe alınan para) olduğu, ancak kambiyo alım ve satım
muamelelerinde matrahın kambiyo satışlarının tutarı olduğu belirtilmiştir.
Kanunun
33 üncü maddesinde ise, BSMV oranının kambiyo işlemlerinde binde bir, diğer
işlemlerde %15 olduğu; ancak Bakanlar Kurulunun bu oranı bankalar arası
mevduat muameleleri, bankalar ile 28/7/1981
tarihli ve 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanununa göre kurulan aracı
kurumlar arasındaki borsa para piyasası muameleleri ve diğer banka ve
sigorta muameleleri için ayrı ayrı veya birlikte
% 1’e, kambiyo muamelelerinde ise sıfıra kadar indirmeye ve
yukarıdaki oranları aşmayacak şekilde yeniden tespit etmeye yetkili olduğu
belirtilmiştir.
Bu
maddenin verdiği yetkiye dayanarak Bakanlar Kurulu;
-
Bankalar arası mevduat muameleleri sonucu lehe alınan paralara ilişkin BSMV
oranını 1/9/1998 tarihli ve 23450 sayılı Resmi
Gazete’de yayımlanan 98/11591 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile
1/9/1998’den itibaren %1’e,
- Kambiyo muamelelerinde satış tutarına
ilişkin BSMV oranını 15/4/2008 tarihli ve 26848
sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 2008/13459 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı
ile 1/5/2008’den itibaren sıfıra,
- Genel BSMV oranını (Bakanlar Kurulu Kararı ile
oranı farklı olarak belirlenmemiş diğer tüm işlemler için) 2/9/1998’den geçerli olmak üzere 98/11591 sayılı
Bakanlar Kurulu Kararı ile %5’e indirmiştir.
Bu
açıklamalardan anlaşılacağı üzere, BSMV’de
vergiyi doğuran olayın meydana gelmesi için bir muamele yapılması ve bu
muamele sonucu lehe para kalması şartlarının birlikte gerçekleşmesi
gerekmektedir. Dolayısıyla BSMV’de her işlem tek
başına bağımsız olarak dikkate alınmakta ve o işlem sonucu lehe alınan para
vergilendirilmektedir. Diğer bir deyişle, bir işlem neticesinde gelir elde
edilmemişse (lehe para kalmamışsa) BSMV’ye tabi
bir matrah da bulunmamaktadır. Bunun doğal sonucu olarak, BSMV’ye tabi her işlem tek başına ele alınmakta, işlem
sonucunda lehe para kalmışsa BSMV doğmakta, kalmamışsa veya zarar edilmişse
doğmamaktadır. Vergilemede işlem esas alındığından, vergiye tabi matrah
bulunurken, bir işlemden elde edilen gelirden, başka bir işlemden elde
edilen zarar düşülememektedir. Bu durumun, işlemden elde edilen gelirin
hesabında, işlem maliyetlerinin dikkate alınmasına engel olmadığı tabiidir.
B- Kambiyo Muameleleri
Türk
Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Kararın 2 nci
maddesinin (h) bendinde döviz (kambiyo); efektif dâhil yabancı parayla
ödemeyi sağlayan her nev’i hesap, belge ve
vasıtalar olarak tanımlanmıştır. Dolayısıyla, kambiyo olarak
değerlendirilen söz konusu hesap, belge ve vasıtaların ana unsur olduğu
işlemlerin kambiyo işlemi olarak değerlendirilmesi gerekmektedir.
Bu
kapsamda, dövizin TL veya döviz ile değişimini öngören ve bir tarafa alım,
diğer tarafa da satış hakkı/yükümlülüğü veren vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinde; sözleşme vadesinde söz konusu
sözleşme yükümlülüklerinin fiziki olarak yerine getirilmesi (sözleşmenin
fiziki teslim ile sonuçlanması), yani kambiyo işleminin ana unsur olması
durumunda, bu işlemin kambiyo muamelesi olarak değerlendirilmesi
gerekmektedir. Diğer taraftan, sözleşmenin vade tarihinde tarafların
sözleşme dolayısıyla lehe aldıkları parayı hesaplayıp ödemek suretiyle
sözleşmeyi sonlandırmaları halinde, sözleşmenin ana işlem olarak kabulü
gerektiğinden, vadeli işlem ve opsiyon
sözleşmelerinin nakdi uzlaşı ile sonuçlanmasının kambiyo muamelesi kapsamında
değerlendirilmesi mümkün değildir.
6802 sayılı Kanunun 31 inci maddesi uyarınca, kambiyo
alım ve satım muamelelerinde döviz satışı ile birlikte vergiyi doğuran olay
gerçekleşmekte ve döviz satış tutarının tamamı vergiye tabi bulunmaktadır. Ancak,
2008/13459 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca, 1/5/2008
tarihinden itibaren döviz satış işlemlerinde BSMV oranı sıfır olarak
uygulanmaktadır.
Bu nedenle, fiziki teslimatla sonuçlanan döviz/TL ve
döviz/döviz vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri neticesindeki
kambiyo işlemlerinde BSMV oranı sıfır olarak uygulanacaktır. Öte yandan,
söz konusu sözleşmelerin nakdi uzlaşı ile sonuçlanması durumunda ise,
sözleşme dolayısıyla lehe alınan paranın hesaplanması ve bu tutar üzerinden
%5 oranında BSMV hesaplanması gerekmektedir.
C- Arbitraj Muameleleri
Arbitraj, herhangi bir menkul kıymetin, dövizin
veya malın eş zamanlı olarak bir piyasadan alınıp diğer bir piyasada
satılarak, aynı kıymetlerin birbiri ile değiştirilmesi sonucu risksiz bir
şekilde gelir elde edilmesi işlemi olup, bu işlemler dolayısıyla lehe
alınan paralar 6802 sayılı Kanunun
29 uncu maddesinin (p) bendi uyarınca BSMV’den
istisnadır.
Buna göre bir işlemin arbitraj işlemi olarak
değerlendirilebilmesi için, aşağıdaki unsurları ihtiva etmesi gerekmektedir:
— Birden fazla piyasada işlem gören her kıymet,
döviz veya mal gibi ürünler kural olarak arbitraja konu edilebilir.
— İşleme konu kıymet, döviz veya mal aynı anda
birden fazla piyasada alım satıma konu edilebilen bir ürün olmalıdır.
Ayrıca, arbitraj yapılmak amacıyla bir piyasadan alınan ürünle fiyat
farklılığı olan diğer bir piyasada satılan ürünün birebir “aynı ürün”
olması gerekmektedir.
— Piyasa, en genel anlamıyla alıcı ve satıcıların
alım satıma konu mal ve hizmetleri almak ve satmak amacıyla bir araya
geldikleri yer olarak tanımlanmaktadır. Dolayısıyla, aynı ürünün alım
satıma konu edildiği ve aynı anda alım satım fiyatlarında farklılık olan
iki farklı yer iki farklı piyasa olarak kabul edilebilir.
— Aynı ürünün farklı piyasalarda aynı anda farklı
fiyatlardan alım satıma konu edilebilmesi gerekir. Alım satımın aynı anda
gerçekleşmesi ve dolayısıyla arbitrajcının risk üstlenmemesi, arbitraj
işleminin temel varsayımıdır. Dolayısıyla, bir işlemin arbitraj işlemi
sayılabilmesi için, kıymetin alım satım işleminin eş zamanlı, yani aynı
işlem günü içerisinde gerçekleştirilmesi gerekmektedir.
— Ürünün eş zamanlı olarak düşük fiyatlı olduğu
piyasadan alınıp, yüksek fiyatlı olduğu piyasada satılması suretiyle
vadesiz ve risksiz gelir elde edilmesi gerekmektedir. Vadesiz ve risksiz
olma, arbitraja konu kıymetin aynı anda bir piyasada düşük fiyatlı, diğer
bir piyada ise yüksek fiyatlı olduğunun bilinmesi
ve buna dayalı olarak düşük fiyatlı piyasadan alınacak ürünün yüksek
fiyatlı piyasada satılabileceğinin bilinmesi olarak anlaşılmalıdır.
— Elde edilen gelirin kaynağı, aynı ürünün farklı
piyasalardaki fiyat farklılığı olmalı, geleceğe, tahmine ve riske
dayanmamalıdır.
Banka, banker ve sigorta şirketlerinin yapmış
oldukları arbitraj işlemleri sonucu lehlerine aldıkları paralar, 6802
sayılı Kanunun 29 uncu maddesinin (p) bendi uyarınca BSMV’den
istisnadır.
D- Vadeli İşlem ve Opsiyon
Sözleşmelerinin Vergilendirilmesi
1- Genel Açıklama
23/2/2001
tarihli ve 24327 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Vadeli İşlem ve Opsiyon
Borsalarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmeliğin 3 üncü maddesinde vadeli işlem
sözleşmesi; belirli bir vadede, önceden belirlenen fiyat, miktar ve
nitelikte ekonomik veya finansal göstergeyi, sermaye piyasası aracını,
malı, kıymetli madeni ve dövizi alma veya satma yükümlülüğü veren sözleşme
olarak tanımlanmıştır.
Yönetmeliğin
aynı maddesinde opsiyon sözleşmesi, opsiyonu alan
tarafa belirli bir vadede veya belirli bir vadeye kadar önceden belirlenen
fiyat, miktar ve nitelikte ekonomik veya finansal göstergeyi, sermaye
piyasası aracını, malı, kıymetli madeni ve dövizi alma veya satma hakkı
veren, satan tarafı ise yükümlü kılan sözleşme olarak tanımlanmıştır.
Yukarıdaki
tanımlardan da anlaşılacağı üzere gelecekte belirli bir fiyat, miktar ve
nitelikteki kıymetin alım satım hakkını veren sözleşmeler yapılabilmekte ve
bu sözleşmeler neticesinde gelir (lehe alınan para) elde edilebilmektedir.
Vadeli
işlemlere future, forward
ve swap sözleşmeleri, opsiyonlara ise opsiyon
sözleşmeleri ve varantlar örnek olarak
verilebilir.
Banka,
banker ve sigorta şirketleri tarafından vadeli işlem ve opsiyon
sözleşmelerinin düzenlenmesi ve alım satımı nedeniyle lehe alınan paralar
6802 sayılı Kanunun 28 inci maddesi uyarınca BSMV’ye
tabidir. Söz konusu sözleşmelerin düzenlenme amacı BSMV açısından önem arz
etmemektedir.
6802
sayılı Kanunun 29 uncu maddesinin (p) bendinde Türkiye’de kurulu borsalarda
gerçekleştirilen vadeli işlem ve opsiyon
sözleşmelerine ilişkin muameleler ve bu muameleler sonucu lehe alınan
paralar BSMV’den istisna edilmiştir. Bu istisna
uygulamasına ilişkin açıklamalara 22/10/2010
tarihli ve 27737 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 87 Seri No.lu Gider
Vergileri Genel Tebliğinin “C- Türkiye’de Kurulu Borsalarda Yapılan Vadeli
İşlem ve Opsiyon Sözleşmelerine İlişkin İşlemlerde BSMV İstisnası” başlıklı
bölümünde yer verilmiştir.
Buna
göre, Türkiye’de kurulu borsalarda yapılan opsiyon
sözleşmelerinin alım satım işlemleri ile opsiyon hakkının satılması
dolayısıyla lehe alınan paralar (opsiyon primi) istisna kapsamına
girmektedir. Ancak, sözleşme işlemlerine ilişkin nakdi teminatların Takasbank’a yatırılması suretiyle lehe alınan paralar
istisna kapsamına girmemekte olup, BSMV’ye tabi
tutulmalıdır. Diğer taraftan, bankaların Takasbank
nezdinde zorunlu olarak bulundurdukları teminat tutarlarının
nemalandırılması karşılığında lehe aldıkları paralar, bankalar arası
mevduat muameleleri sonucu lehe alınan para olarak 98/11591 sayılı Bakanlar
Kurulu Kararı uyarınca %1 oranında BSMV’ye
tabidir.
Öte yandan,
yukarıda yer alan arbitraj tanımı ve unsurlarından da açıkça anlaşılacağı
üzere, vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin
arbitraj kapsamında değerlendirilmesi mümkün değildir. Ancak, birden fazla
piyasada işlem gören “aynı vadeli işlem veya opsiyon
sözleşmesi”nin eş zamanlı olarak düşük fiyatlı
bir piyasadan alınıp yüksek fiyatlı diğer piyasada satılması işlemi
arbitraj işlemi olduğundan, bu işlem sonucunda lehe alınan para 6802 sayılı
Kanunun 29 uncu maddesinin (p) bendi
uyarınca BSMV’den istisna olacaktır. Aynı
vadeli işlem veya opsiyon sözleşmesi ifadesinden,
tutarı, vadesi, niteliği, düzenleyeni gibi unsurları aynı olan sözleşmenin
anlaşılması gerektiği tabiidir.
Döviz/TL veya döviz/dövize dayalı olarak yapılan
vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin fiziki
teslimatla sonuçlanması halinde, bu işlemler kambiyo işlemi olarak sıfır
oranında BSMV’ye tabi olacaktır. Bir sözleşmenin fiziki teslimatla sonuçlanması,
tarafların o sözleşmede yazılı edimlerini karşılıklı olarak yerine
getirmelerini ifade etmektedir. Ancak, döviz satış tutarlarının 26/7/2008 tarihli ve 26948 sayılı Resmi Gazete’de
yayımlanan 86 Seri No.lu Gider Vergileri Genel Tebliğinin “B-Kambiyo
İşlemlerinde BSMV Uygulaması” başlıklı bölümünde açıklandığı şekilde beyan
edilmesi gerekmektedir. Ayrıca, 21/8/1990 tarihli
ve 20612 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 83 Seri No.lu Gider Vergileri
Genel Tebliğinde de açıklandığı üzere, kambiyo satışında satış tutarı
üzerinden hesaplanacak vergi dışında, ayrıca döviz alış kuru ve satış kuru
arasındaki müspet fark üzerinden %5 oranında BSMV hesaplanmayacaktır.
Diğer taraftan,
Türkiye’de kurulu borsalarda gerçekleştirilmeyen gerek döviz/TL gerekse döviz/döviz vadeli işlem sözleşmelerinin nakdi uzlaşı
ile sonuçlanması halinde vadeli işlem sözleşmesi dolayısıyla lehe alınan
paralar BSMV’ye tabi tutulacaktır.
2- Forward İşlemlerinin
Vergilendirilmesi
Forward
sözleşmesi, taraflardan birinin sözleşmeye konu olan finansal varlığı
sözleşmede belirlenen fiyat üzerinden gelecekteki belirli bir tarihte satın
almasını, karşı tarafın da sözleşmeye konu finansal varlığı satmasını
öngören bir sözleşme türüdür.
Banka ve bankerler tarafından dövize veya diğer
finansal varlığa dayalı olarak yapılan forward
işlemlerinde sözleşme dolayısıyla lehe alınan paralar BSMV’ye
tabi tutulacaktır. Ancak, fiziki
teslimatla sonuçlanan döviz/TL ve döviz/döviz forward
sözleşmelerinde ana işlem kambiyo işlemi olduğundan, BSMV oranı sıfır
olarak uygulanacaktır. Sözleşmenin nakdi uzlaşı ile sonuçlanması halinde
ise, sözleşme nedeniyle lehe alınan para üzerinden %5 oranında BSMV
hesaplanacaktır.
Örnek 1- (X) Bankasının (Y) Bankası ile düzenlediği ve
1.000.000 Amerikan Doları (dolar) alım karşılığında 1.560.000 TL vermeyi
taahhüt ettiği forward sözleşmesine ilişkin
bilgiler aşağıdaki gibidir:
Sözleşme tarihi
: 1/1/2011
Vade tarihi :
1/7/2011
Anapara : 1.000.000 dolar
Sözleşme Kuru :
1,56
Vadedeki kur : 1,60
Sözleşmenin fiziki teslimatla sonuçlanması durumunda,
işlem kambiyo işlemi olarak sıfır
oranında BSMV’ye tabi olduğundan, vergi
hesaplanmayacaktır.
Nakdi uzlaşıyla sonuçlanması halinde ise, (Y) Bankası
(X) Bankasına sözleşme nedeniyle ortaya çıkan 40.000 TL (=1.600.000 – 1.560.000)
tutarı aktaracak ve (X) Bankasınca bu tutar, sözleşme nedeniyle lehe alınan
para olarak %5 oranında BSMV’ye tabi
tutulacaktır.
Örnek 2- (X) Bankasının (Y) Bankası ile düzenlediği ve
1.000.000 avro karşılığında 1.440.000 dolar almayı taahhüt ettiği forward sözleşmesine ilişkin bilgiler aşağıdaki
gibidir:
Sözleşme tarihi :
1/1/2011
Vade tarihi :
1/7/2011
Ana para :
1.000.000 Avro
Sözleşmedeki avro/dolar paritesi :
1,4400
Vadede X ve Y Bankaları dolar alış
kuru :
1,60 TL
Sözleşmenin fiziki teslimatla sonuçlanması halinde, bu
işlem kambiyo işlemi olarak sıfır
oranında BSMV’ye tabi olduğundan, vergi
hesaplanmayacaktır.
Sözleşmenin nakdi uzlaşı ile sonuçlanması halinde ise
sözleşme dolayısıyla lehe alınan paralar %5 oranında BSMV’ye
tabi tutulacaktır. Sözleşme dolayısıyla lehe alınan paranın avro veya dolar
olarak hesaplanıp ödenmesi mümkün olduğundan, lehe alınan bu paranın banka
tarafından ilgili para birimine kendi işlemlerinde uyguladığı alış kurunu
uygulamak suretiyle TL’ye çevrilmesi ve TL olarak hesaplanan söz konusu
tutar üzerinden BSMV hesaplanması gerekmektedir. Nakdi uzlaşı neticesinde
sözleşme dolayısıyla lehe alınan paranın dolar cinsinden hesaplandığını
varsayarsak, vadedeki avro/dolar paritesinin
sözleşmedeki pariteden yüksek veya düşük olmasına göre gelir elde eden
taraf ve lehe alınan paranın hesabı aşağıdaki gibi olacaktır:
Vade tarihindeki avro/dolar paritesinin 1,4450 olması
durumunda, vadedeki parite sözleşmedeki pariteden
yüksek olduğundan, (X) Bankası lehine gelir doğmaktadır. (X) Bankasının
sözleşme geliri 5.000 dolar (=1.445.000 – 1.440.000) olup, bu tutarın
bankanın uyguladığı alış kuru ile çarpılması sonucu bulunan 8.000 TL
(=5.000 x 1,60) üzerinden %5 oranında BSMV hesaplanması gerekmektedir.
Vadedeki avro/dolar paritesinin
1,4350 olması durumunda ise, (Y) Bankası lehine gelir doğacak ve lehe
alınan bu para üzerinden BSMV hesaplanması gerekecektir. Bu durumda (Y)
Bankasının sözleşme geliri 5.000 dolar (=1.440.000–1.435.000) olacaktır.
(Y) Bankası, lehine kalan paranın TL’ye dönüştürülmesinde kendi uyguladığı
alış kurunu esas alacaktır. Buna göre (Y) Bankasının sözleşme sonucunda
lehine kalan 8.000 TL (=5.000 x 1,60) üzerinden %5 oranında BSMV
hesaplaması gerekmektedir.
Her iki işlemde de, gelirin dolar olarak alışı söz
konusu olduğundan, lehe alınan paranın TL’ye çevrilmesinde bankanın kendi
uyguladığı dolar alış kurunu esas alması gerekmektedir.
3- Swap İşlemlerinin Vergilendirilmesi
Swap, iki tarafın belirli bir zaman dilimi içinde farklı
faiz ödemelerini ve/veya farklı para birimlerini karşılıklı olarak
değiştirdikleri bir takas sözleşmesidir.
Vadeli bir işlem olması ve risk içermesi gibi
unsurları dikkate alındığında, swap işlemlerinin
arbitraj işlemlerine yönelik istisna kapsamında değerlendirilmesi mümkün
bulunmamaktadır. Bu nedenle, swap işlemleri
dolayısıyla lehe alınan paraların BSMV’ye tabi
tutulması gerekmektedir.
Öte yandan, her swap
sözleşmesinin müstakil bir işlem olarak değerlendirilmesi gerekmekte olup,
bir swap sözleşmesinden elde edilen zararın, o işlemle ilgili olduğu
iddiasıyla başka bir swap sözleşmesinden elde edilen gelirden düşülmesi
mümkün değildir.
a) Para
Swapı İşlemleri
Para swapı, tarafların önceden
anlaştıkları oran ve koşullarda belirli miktardaki para birimlerini
(döviz/döviz, döviz/TL) değiştirmek suretiyle gerçekleştirdikleri
işlemlerdir.
Para swapı sözleşmesinin fiziki
teslimle sonuçlanması durumunda, bu işlem kambiyo işlemi niteliğinde olacağından
BSMV hesaplanmayacaktır. Ancak, para swapı
sözleşmesinin nakdi uzlaşı ile sonuçlanması halinde BSMV mükellefleri
tarafından lehe alınan paralar %5 oranında BSMV’ye
tabi tutulacaktır.
Örnek 3-
(Y) Bankasının (B) A.Ş. ile yapmış olduğu avro/dolar para swapı sözleşmesine ilişkin veriler aşağıdaki gibidir:
İşlem Tarihi :
31/12/2010
Vade Tarihi :
6/1/2011
İşlem Tarihinde Parite : 1,442000
Sözleşme Paritesi :
1,442017
Döviz
ile döviz değişimine dayalı bu swap işlemi,
arbitraj istisnası kapsamına girmemektedir. (Y) Bankası sözleşmenin yapıldığı tarihte 25.000.000 avro
almakta, karşılığında 36.050.000 dolar vermektedir. Vade tarihinde ise
36.050.425 dolar almakta, karşılığında 25.000.000 avro vermektedir. Para swapı sözleşmesi dolayısıyla başlangıçta ve vadede
yapılan döviz teslimleri, kambiyo işlemi olacağından bu işlemler nedeniyle
BSMV hesaplanmayacaktır.
İşlem
tarihi itibariyle geçerli parite üzerinden döviz
alış verişi gerçekleşmekle birlikte, sözleşmenin vadesinde para
birimlerinin tekrar değişimi zorunlu olmayabilir. Vade tarihinde sözleşme
dolayısıyla lehe alınan 425 dolar, (B) A.Ş. tarafından (Y) Bankasına
aktarılmak suretiyle, sözleşme nakdi uzlaşı ile de sonuçlanabilir. Bu
durumda, nakdi uzlaşı ile sonuçlanan söz konusu işlemin kambiyo muamelesi
olarak değerlendirilmesi mümkün değildir. Dolayısıyla, (Y) Bankasının, vade
tarihi itibariyle dolar alış kurunun 1,80 TL olduğunu varsayarsak, 425
doları kendi işlemlerine uyguladığı 1,80 TL alış kuru üzerinden TL’ye
çevirmek suretiyle bulacağı 765 TL üzerinden %5 oranında BSMV hesaplaması
gerekecektir.
Örnek 4- (Z) Bankasının (V)
Bankası ile yapmış olduğu dolar/TL para swapı
sözleşmesine ilişkin veriler aşağıdaki gibidir:
İşlem Tarihi : 1/3/2011
Vade Tarihi :
1/4/2011
İşlem Tarihindeki kur : 1,5000
Sözleşme Kuru :
1,5051
(Z)
Bankası sözleşmenin yapıldığı tarihte 4.000.000 dolar almakta, karşılığında
6.000.000 TL vermektedir. Vade tarihinde ise 6.020.560,44 TL almakta, karşılığında 4.000.000
dolar vermektedir. Gerek sözleşme tarihinde, gerekse vade tarihinde
dövizlerin fiziki değişimi işlemleri, kambiyo işlemi olduğundan, sıfır
oranında BSMV'ye tabi olup, elde edilen gelir
üzerinden BSMV hesaplanmayacaktır.
Bu
işlemin nakdi uzlaşı ile sonuçlanması halinde; (Z) Bankasının (V)
Bankasından aldığı 20.560,44 TL (=6.020.560,44 – 6.000.000) lehe alınan
para olarak %5 oranında BSMV’ye tabi
tutulacaktır.
b) Faiz
Swapı İşlemleri
Faiz swapı,
gösterge bir anapara tutarı üzerinden farklı faiz oranı esaslarına göre
hesaplanacak faizlerin iki taraf arasında anlaşılan vadelerde değişimini
öngören bir sözleşmedir. Bu sözleşmede, aynı para biriminden olan borçların
faiz ödemelerinin yapısı değişmekte, anapara değişimi gerçekleşmemektedir.
Faiz swapı
sözleşmesi tek bir işlem, yapılan faiz ödemeleri ise bu işlemin maliyet
unsuru olarak kabul edilmekte ve gelir, sözleşme yükümlülüklerinin sona
erdiği vadede ortaya çıkmaktadır. Bu işlemde lehe alınan paranın tespitinde
alınan ve ödenen faizler birlikte dikkate alındığı için ara dönemlerdeki
faiz tahsilâtları üzerinden ayrıca BSMV hesaplanmayacaktır.
BSMV mükellefi tarafından bu sözleşme sonucunda lehe alınan paranın tespiti
sözleşmenin vadesinde yapılabileceğinden, vade sonunda sözleşme bazında net
faiz gelirinin oluşması halinde bu tutar üzerinden % 5 oranında BSMV hesaplanması gerekmektedir.
Örnek 5- (A) Bankasının 30/7/2010
tarihinde, 10.000.000 dolar tutarındaki 2 yıl vadeli 6 ayda bir LIBOR faiz
ödemeli borcundan doğan yükümlülüğünü yerine getirebilmek üzere, (Z) A.Ş.
ile %4 faiz oranı ile yaptığı 2 yıl vadeli 6 ayda bir faiz ödemeli swap sözleşmesine ilişkin veriler aşağıdaki gibidir:
Sözleşme Tutarı :
10.000.000 dolar
Sözleşme Tarihi :
30/7/2010
Sabit Faiz :
%4
Değişken faiz :
Dolar LİBOR
Faiz Değişim Tarihleri LİBOR Döviz Kuru
30/1/2011
%4,5 1,28
30/7/2011
%3,8 1,33
30/1/2012
%4,1 1,29
30/7/2012
%3,7 1,37
FAİZ DEĞİŞİM
TARİHLERİ
|
LIBOR
|
(Z) A.Ş. TARAFINDAN
(A) BANKASINA ÖDENEN FAİZ
|
(A) BANKASININ
(Z) A.Ş.YE
ÖDEDİĞİ FAİZ
|
30/1/2011
|
%4,5
|
225.000 USD
(225.000x1,28= 288.000-TL)
|
200.000 USD
(200.000x1,28=256.000-TL)
|
30/7/2011
|
%3,8
|
190.000 USD
(190.000x1,33= 252.700-TL)
|
200.000 USD
(200.000x1,33=266.000-TL)
|
30/1/2012
|
%4,1
|
205.000 USD
(205.000x1,29= 264.450-TL)
|
200.000 USD
(200.000x1,29=258.000-TL)
|
30/7/2012
|
%3,7
|
185.000 USD
(185.000x1,37=253.450-TL)
|
200.000 USD
(200.000x1,37=274.000-TL)
|
Toplam
|
|
1.058.600-TL
|
1.054.000-TL
|
Örneğimizde (A)
Bankasının vade tarihi itibariyle sözleşme nedeniyle lehine aldığı para
üzerinden BSMV hesaplaması gerekmektedir. Buna göre, (A) Bankasının söz konusu
swap sözleşmesi dolayısıyla lehine aldığı 4.600 TL
(=1.058.600 – 1.054.000) üzerinden %5 oranında BSMV hesaplanması
gerekmektedir.
c) Çapraz
Döviz Swap İşlemleri
Döviz
swapının faiz swapı ile birlikte kullanımı sonucu ortaya çıkan diğer bir swap türü çapraz döviz swaplarıdır. Çapraz döviz swaplarında, farklı para birimleri ve farklı faiz yapısı
üzerine (sabit veya değişken) borçlanan taraflar, diğer tarafın borcuna
ilişkin anapara ve faiz ödemelerini yerine getirmek üzere anlaşırlar.
Bu sözleşme uyarınca yapılan işlemler, para ve faiz
swapı şeklinde iki ayrı işlem olarak
değerlendirildiğinden, bu sözleşmeye ilişkin işlemler yukarıda para ve faiz
swapları için yapılan açıklamalar çerçevesinde vergilendirilecektir.
4- Opsiyon
İşlemlerinin Vergilendirilmesi
Opsiyon
sözleşmesi, opsiyonu alan tarafa belirli bir
vadede veya belirli bir vadeye kadar önceden belirlenen fiyat, miktar ve
nitelikte ekonomik veya finansal göstergeyi, sermaye piyasası aracını,
malı, kıymetli madeni ve dövizi alma veya satma hakkı veren, satan tarafı
ise yükümlü kılan sözleşmedir.
Türkiye’de
kurulu borsalarda gerçekleştirilen opsiyon
sözleşmelerine ilişkin muameleler ve bu muameleler sonucu lehe alınan
paralar 6802 sayılı Kanunun 29 uncu maddesinin (p) bendi uyarınca BSMV’den istisna edilmiştir. BSMV mükelleflerinin söz
konusu borsaların dışında gerçekleştirdikleri opsiyon
sözleşmelerine ilişkin muameleler ve bu muameleler sonucu lehe aldıkları
paralar BSMV'ye tabi tutulacaktır.
Opsiyon
işlemleri sonucu lehe alınan para, yani BSMV matrahı; alma hakkı veren
opsiyonlarda sözleşmeye konu olan finansal varlığın piyasa fiyatından
kullanım (alış) fiyatı ve opsiyon priminin
indirilmesi suretiyle bulunacak tutar, satma hakkı veren opsiyonlarda ise
kullanım (satış) fiyatından piyasa fiyatı ve opsiyon priminin indirilmesi
suretiyle hesaplanacak tutardır.
Opsiyon
sözleşmelerinde, satın alma veya satma hakkını alan tarafın bu hakkı satan
tarafa yaptığı ödeme, opsiyon primidir. Opsiyon
primi, alım veya satım hakkını satan taraf açısından hak satışı nedeniyle
lehe alınan para mahiyetinde olduğundan, BSMV mükelleflerinin lehlerine
aldıkları opsiyon primleri üzerinden sözleşme
tarihi itibariyle BSMV hesaplamaları gerekmektedir. Öte yandan, söz konusu opsiyon primi, opsiyon sözleşmesi sonucu lehe alınan
paranın (BSMV matrahının) hesabında maliyet olarak dikkate alınacaktır.
Örnek 6- (X) Bankası 28/1/2011 tarihinde (Y) Bankası ile 2.000.000 doları 1
avro = 1,34 dolar kurundan, karşılığında avro vermek üzere, alma hakkı
veren 31 gün vadeli (28/2/2011) opsiyon sözleşmesi
yapmış, 2.000 TL opsiyon primi ödemiştir. (X) Bankası alım hakkını 23/2/2011 günü, avro/dolar paritesi 1,32 iken
kullanmıştır. (X) Bankasının 28/2/2011 günü
avro/TL kuru 2,50 olarak gerçekleşmiştir.
(Y) Bankası, sözleşmenin düzenlendiği tarihte
tahsil ettiği 2.000-TL opsiyon primi üzerinden %5
oranında BSMV hesaplayacaktır.
Opsiyon sözleşmesinin fiziki teslimatla
sonuçlanması halinde, (X) Bankası (Y) Bankasından değeri 1.515.151,5 avro
olan 2.000.000 doları 1.492.537,3 avro ödeyerek alacaktır. Bu durumda
sözleşme kambiyo muamelesi ile sonuçlandığından ve kambiyo işlemlerinde
BSMV oranı sıfır olduğundan, BSMV hesaplanmayacaktır.
Sözleşmenin nakdi uzlaşı ile sonuçlanması, yani
opsiyonun kullanıldığı tarih itibariyle spot piyasadaki avro/dolar paritesi
ile sözleşmedeki parite arasındaki fark nedeniyle
elde edilen gelirin (Y) Bankası tarafından (X) Bankasına ödenmesi suretiyle
sonuçlanması halinde; (X) Bankası tarafından bu işlem nedeniyle lehe alınan
para, elde edilen bu gelirden opsiyon priminin düşülmesi suretiyle
bulunacak tutar olup, bu tutar üzerinden %5 oranında BSMV hesaplanması
gerekecektir. Örneğimizde sözleşme dolayısıyla lehe alınan para 22.614,2
avro (=1.515.151,5 - 1.492.537,3), bankanın aynı tarih itibariyle
uyguladığı 2,50 TL avro alış kuru üzerinden TL’ye çevrilecek ve bulunan
56.535,5 TL (=22.614,2 x 2,50)’den 2.000 TL opsiyon
primi düşülmek suretiyle bulunan 54.535,5 TL (=54.535,5–2.000) üzerinden %5
oranında BSMV hesaplanacaktır.
Örnek 7- (X) Bankası A.Ş. yapmış
olduğu opsiyon sözleşmesi uyarınca 1/5/2012
tarihinde veya bu tarihe kadar (Y) A.Ş. hisselerinin 1.000 lotunu 100.000
TL’den alma hakkı elde etmekte ve 2.000 TL opsiyon primi ödemektedir.
1/5/2012
tarihinde söz konusu hisselerin değeri: 105.000 TL
(X)
Bankası vade tarihinde söz konusu hisseleri fiziken
teslim aldığında ana unsur hisse alımı olduğu için X Bankası tarafından
lehe alınan bir para da bulunmayacaktır.
(X)
Bankası tarafından alınan hisselerin daha sonra satılması halinde satış
bedeli ile 100.000 TL alış bedeli arasındaki fark üzerinden BSMV
hesaplanacaktır.
Opsiyon
sözleşmesinin nakdi uzlaşı ile sonuçlanması halinde, (X) Bankası söz konusu
hisse senetlerinin vadede oluşan değeri ile sözleşmede belirlenen değeri
arasındaki farktan ödediği opsiyon primini düşmek
suretiyle bulunacak 3.000 TL (=105.000-100.000-2.000) üzerinden BSMV
hesaplayacaktır.
E- Varantların
Vergilendirilmesi
6802 sayılı Kanunun 29 uncu maddesinin (p) bendi
uyarınca, Türkiye’de kurulu borsalarda gerçekleştirilen vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerine ilişkin muameleler ve bu
muameleler sonucu lehe alınan paralar BSMV’den
istisna edilmiştir. Hukuki açıdan opsiyon
sözleşmelerinin dayanak varlık itibariyle sınırlandırılmış bir çeşidi
olarak kabul edilen varantlar için de, Türkiye’de
kurulu bir borsada işlem görmeleri durumunda söz konusu istisnanın
uygulanması gerekmektedir. Dolayısıyla, İMKB’de işlem gören varantlara ilişkin muameleler ve bu muameleler sonucu
lehe alınan paralar BSMV’den istisna olup,
Türkiye’de kurulu borsalarda işlem gören opsiyonların
vergilemesine yönelik açıklamalar, varantlar için
de geçerli olacaktır.
F- Kaldıraçlı Alım Satım İşlemlerinin Vergilendirilmesi
2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanununun
30 uncu maddesinin (g) bendinde, “Döviz, mal, kıymetli maden veya Kurulca
belirlenecek diğer varlıkların kaldıraçlı alım satımı, alım satımına
aracılık ve bu işlemlere yönelik hizmetlerin yerine getirilmesi” sermaye
piyasası faaliyeti olarak sayılmış olup, Kanunun 31 inci maddesinde sermaye
piyasası faaliyetlerinde bulunacak kurumların, Kuruldan izin almalarının
zorunlu olduğu, faaliyet ve aracılık türleri itibariyle başvuru ve izin
esaslarının Kurulca düzenleneceği belirtilmiştir.
27/08/2011 tarihli ve 28038
sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Kaldıraçlı Alım Satım İşlemleri ve Bu
İşlemleri Gerçekleştirebilecek Kurumlara İlişkin Esaslar Hakkında Tebliğin
“Tanımlar” başlıklı 4 üncü maddesinde kaldıraçlı alım satım işlemi;
yatırılan teminat tutarı karşılığında, her türlü döviz, mal, kıymetli maden
ve Kurulca belirlenecek diğer varlıkların kaldıraçlı olarak elektronik
ortamda alım satımı işlemleri olarak tanımlanmıştır. Aynı maddede yetkili
kuruluş ise; kaldıraçlı alım satım faaliyetinde bulunmak üzere Kurulca
yetkilendirilmiş aracı kurum ve vadeli işlemler aracılık şirketleri olarak
tanımlanmıştır.
Kaldıraçlı alım satım işlemleri foreks
işlemleri, işlemlerin yapıldığı piyasa da foreks
piyasası olarak isimlendirilmektedir.
Banka, banker ve
sigorta şirketleri tarafından yapılan fiziki teslimatlı döviz alış
ve satış işlemleri, kambiyo işlemi olduğundan sıfır oranında BSMV'ye tabi olup, üzerlerinden BSMV
hesaplanmayacaktır. Ancak, nitelik itibariyle banka muamele ve hizmetleri
kapsamında olduğu kabul edilen foreks işlemleri,
dayanak varlıktaki fiyat değişimlerinden fiziki alım satım olmaksızın
yararlanmayı amaçladığından, kambiyo alım satım işlemi olarak
değerlendirilemez.
Buna göre;
- Banka ve sigorta şirketlerinin foreks işlemleri dolayısıyla lehe aldıkları paralar,
- İlgili kanunlarla yetkilendirilmek veya izin
verilmek suretiyle 6802 sayılı Kanunun 28 inci maddesinin ikinci fıkrasında
belirtilen işlemleri esas iştigal konusu olarak yapan ve banker kapsamında
BSMV mükellefi olanların foreks işlemleri
dolayısıyla lehe aldıkları paralar,
- Yetkili kuruluşlar banker kapsamında BSMV
mükellefi olup kendileri veya başkaları hesabına yaptıkları foreks işlemleri dolayısıyla lehe aldıkları paralar,
6802 sayılı Kanunun 28 inci maddesi uyarınca BSMV’ye tabi bulunmaktadır.
Örnek
8- (A) Bankası A.Ş. foreks piyasasında işlem yapmak için (B) yetkili
kuruluşuna 10.000 avro teminat yatırmış ve elektronik işlem platformu
üzerinden 1 avro= 1,3313 dolar kurundan 1.000.000 avroluk alım emri
vermiştir.
Yatırılan teminat :
10.000 Avro
Kaldıraç oranı :
1/100
(A) Bankası dolar alış kuru : 1,80 TL
(B) yetkili kuruluşu da müşterisi olan (A)
Bankasından gelen alım emri üzerine 1 avro = 1,3312 dolar kurundan likidite
sağlayıcısına 1.000.000 avroluk alım emri vermiş, aynı anda 1 avro= 1,3313
dolar kurundan bu tutarı müşterisine satmıştır.
(A) Bankası A.Ş. bir müddet sonra yetkili kuruluşa
1 avro= 1,3318 dolar kurundan 1.000.000 avroluk satım emri vermiştir.
(A) Bankası A.Ş. bu işlem dolayısıyla 500 dolar
[(1,3318-1,3313)x10.000x100] lehe para aldığından, bu tutarın Bankanın alış
kuru üzerinden TL’ye çevrilmesi neticesinde bulunan 900 TL üzerinden %5
oranında BSMV hesaplayacaktır.
Diğer taraftan, bu faaliyetleri esas iştigal konusu
olarak yapan ve banker kapsamında BSMV mükellefi olan (B) yetkili
kuruluşunun aracılık faaliyeti nedeniyle lehine aldığı paralar da BSMV’ye tabi tutulacaktır.
(B) yetkili kuruluşu tarafından yapılan döviz satış
işlemleri fiziki teslimatlı olmaması nedeniyle kambiyo işlemi kapsamında
değerlendirilmeyecek ve bu işlem sonucunda yetkili kuruluş tarafından lehe
alınan 100 doların (1.331.300-1.331.200) TL karşılığı üzerinden %5 oranında
BSMV hesaplanacaktır. Yetkili kuruluşun yabancı paraya ilişkin kendi
işlemleri nedeniyle uyguladığı bir döviz kuru olmaması durumunda, işlem
tarihinden önceki güne ilişkin Merkez Bankası döviz alış kurunun esas
alınacağı tabiidir.
Ancak, foreks işlemi
yapmaya yetkili kuruluş (B) ile likidite sağlayıcı kuruluş arasındaki
sonlandırma aşamasının (A) Bankasının 1 avro= 1,3318 dolar olan satış
fiyatından gerçekleştirilmesi durumunda, (B) yetkili kuruluşunun bu
işlemden herhangi bir aracılık geliri olmayacağı için BSMV
hesaplanmayacaktır.
Yetkili kuruluş, (A) Bankasından
gelen 1 avro=1,3318 dolar kurundan 1.000.000 avroluk satım emri üzerine likidite
sağlayıcıya 1 avro=1,3319 dolar kurundan 1.000.000 avroluk satım emri
vermesi durumunda, (B) yetkili kuruluşun aracılık faaliyeti nedeniyle lehe
aldığı 100 doların (=1.331.900 – 1.331.800) TL karşılığı üzerinden %5
oranında BSMV hesaplanacaktır.
BSMV mükellefleri tarafından Türkiye’de kurulu
borsalarda yapılacak kaldıraçlı alım satım işlemleri, vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri mahiyetinde olmadığından, 6802
sayılı Kanunun 29 uncu maddesinin
(p) bendi kapsamında değerlendirilmeleri mümkün bulunmamaktadır. Bu
durumda, Türkiye’de kurulu borsalarda yapılan foreks
işlemleri dolayısıyla lehe alınan paraların tamamı %5 oranında BSMV’ye tabi tutulacaktır.
Tebliğ olunur.
|