Anayasa Mahkemesi Başkanlığından:
Esas Sayısı: 2011/59
Karar Sayısı: 2012/34
Karar Günü: 1.3.2012
İPTAL DAVASINI AÇAN :
Anamuhalefet Partisi (Cumhuriyet Halk Partisi) Grubu adına Grup Başkanvekilleri
M.Akif HAMZAÇEBİ ve Muharrem İNCE
İPTAL DAVASININ KONUSU : 30.3.2011
günlü, 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun’un;
1- 3. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (e) bendinde
yer alan “…veya yaptırmak”
sözcüklerinin,
2- 6. maddesinin (2) numaralı fıkrasının (b) bendinde
yer alan “…yapıyor…” sözcüğünün,
3- 6. maddesinin (2) numaralı fıkrasının (c) bendinin
3. sırasında yer alan “…Yükseköğretim
Kurulu Başkan veya üyesi ya da bir yükseköğretim kurumunun rektör veya
dekanı ya da müsteşar, müsteşar yardımcısı, büyükelçi veya vali olmak”
bölümünün,
4- 13. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (a)
bendinin,
5- 13. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (d)
bendinin,
6- 14. maddesinin (2) numaralı fıkrasının (b)
bendinin,
7- 15. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (ç)
bendinin,
8- 15. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (e)
bendinde yer alan “…Başkanın
izniyle…” sözcüklerinin,
9- 16. maddesinin (2) numaralı fıkrasının ikinci
cümlesinin,
10- 16. maddesinin (5) numaralı
fıkrasının üçüncü cümlesinin,
11- 19. maddesinin (2) numaralı
fıkrasında yer alan “…Genel Kurulun…”
sözcüklerinin,
12- 22. maddesinin (2) numaralı
fıkrasında yer alan “…komisyonların…”
sözcüğünün,
13- 27. maddesinin (4) numaralı
fıkrasının son cümlesinin,
14- 33. maddesinin,
15- 34. maddesinin (1) numaralı
fıkrasının “…Mahkemenin hizmet
birimlerinde çalışan 657 sayılı Kanuna tabi personel, Genel Sekreterin
teklifi ve Başkanın uygun görmesi üzerine, mükteseplerine uygun olarak
Adalet Bakanlığınca Bakanlık merkez ve taşra teşkilatı kadrolarına
atanabilirler” bölümünün,
16- 36. maddesinin (1) numaralı
fıkrasının, “teklif” sözcüğünün
yanında yer alan “…çoğunluğuna…”
sözcüğünün; “…ve Türkiye Büyük Millet
Meclisi İçtüzüğünün…” ve “…kanun
hükmünde kararnamelerin ise yetki kanununda öngörülen süre içinde çıkarılıp
çıkarılmadığı ile Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu üyelerinin imzalarının
bulunup bulunmadığı” bölümlerinin,
17- 39. maddesinin (4) numaralı
fıkrasının,
18- 45. maddesinin (2) numaralı
fıkrasında yer alan “…idari ve
yargısal…” sözcüklerinin,
19- 45. maddesinin (3) numaralı
fıkrasının,
20- 46. maddesinin (2) numaralı
fıkrasının birinci cümlesinin,
21- 47. maddesinin (6) numaralı
fıkrasında yer alan “…yazı işleri…”
sözcüklerinin,
22- 49. maddesinin (2) numaralı
fıkrasının,
23- 50. maddesinin (2) numaralı
fıkrasının,
24- 55. maddesinin (2) numaralı
fıkrasının son cümlesinin,
25- 55. maddesinin (3) numaralı
fıkrasının,
26- 65. maddesinin (1) numaralı
fıkrasının ikinci cümlesinin,
27- Geçici 1. maddesinin (1)
numaralı fıkrasının birinci cümlesinde yer alan “…görevleri, bu Kanunun yayımı tarihinde sona erer” sözcükleri
ile ikinci cümlesinde yer alan “…ya
da Adalet Bakanlığı teşkilatında…” sözcüklerinin; (2) numaralı
fıkrasında yer alan “…birinci fıkrada
sayılanlar hariç …” sözcüklerinin,
28- 77. maddesinin,
Anayasa’nın
Başlangıç’ı ile 2., 7., 9., 36., 69., 74., 125., 128., 138.,
140., 146., 148. ve 149. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülerek iptallerine ve yürürlüklerinin durdurulmasına karar verilmesi
istemidir.
I- İPTAL VE YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİNİN
GEREKÇESİ
Dava
dilekçesinin gerekçe bölümü şöyledir:
“1) 6216
Sayılı Yasanın 3 üncü Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının (e) Bendinde Yer
Alan “… veya yaptırmak” Sözcüklerinin Anayasaya Aykırılığı
6216
sayılı Yasanın 3 üncü maddesinde, Mahkemenin görev ve yetkileri sıralanmış,
(1) numaralı fıkranın (e) bendinde, “siyasi partilerin mal edinimleri ile
gelir ve giderlerinin kanuna uygunluğunun denetimini yapmak veya yaptırmak”
Mahkemenin görev ve yetkileri arasında sayılmıştır.
Anayasanın
69 uncu maddesinde, “siyasi partilerin mal edinimleri ile gelir ve
giderlerinin kanuna uygunluğunun denetimi” hüküm altına alınırken, yasaya
uygunluğun tespitinin, denetim yöntemlerinin ve aykırılık halinde uygulanacak
yaptırımların yasada gösterileceği belirtilmiş olmasıyla birlikte, anayasal
temel unsurlar da gösterilmiştir. Buna göre, yasaya uygunluğun tespiti,
denetim ve yaptırımlar “Anayasa Mahkemesince” yapılacaktır. Anayasa Mahkemesince
yapılacak bu denetimin, yaptırılması konusunda Anayasayla bir görevlendirme
ve yetkilendirme yapılmamıştır. Anayasada yer alan düzenleme, denetimi
yaptırmak değil, sadece “Sayıştay’dan yardım” sağlamaktır. Yardım sağlamak
ile yaptırmak aynı şeyler değildir. Anayasa gereği, bu denetim görevinin,
Anayasa Mahkemesi dışında başka bir kurum ya da kuruluşa yaptırılması olanaklı
değildir. Anayasanın 148 inci maddesinde, Anayasa Mahkemesine, “Anayasa ile
verilen diğer görevleri” yerine getirme öngörülürken, yasalarla görev
verilmesi de engellenmiştir.
Dava
konusu kuralda “yaptırır” sözcüğü, genel anlamda kullanılmıştır. Anayasanın
69 uncu maddesinde, siyasal partilerin mali denetim yetkisi Anayasa
Mahkemesine verilmiş ve bu denetim sırasında Sayıştay’dan da yardım
alabilmesine olanak sağlanmıştır. Dava konusu kuraldaki “yaptırır”
sözcüğünün Sayıştay’dan yardım sağlama ile bağlantısı da bulunmamaktadır.
Bir an için, 6216 sayılı Yasanın 55 inci ve 56 ncı maddeleriyle bağlantı
kurulsa bile, Sayıştay’dan yardım sağlama anayasal bir süreç olmakla
birlikte, inceleme görev ve yetkisinin tümüyle Sayıştay’a bırakılması,
Anayasanın 69 uncu maddesiyle bağdaşmamaktadır. Çünkü denetim bir bütündür
ve inceleme sürecini de kapsamaktadır. Yardım sağlama sözcükleri
karşısında, denetimin Sayıştay’a yaptırılması da olanaklı değildir. Sayıştay’ın,
TBMM adına denetim yapması ve TBMM’de temsil edilen parti sayısı göz önünde
bulundurulduğunda, siyasi partilerin mali denetiminin, o dönem TBMM’de
bulunan partilerin, diğer partiler üzerindeki tahakkümüne dönüşmesi kuşkusu
bile demokratik hukuk devletini zedelenmiş olacaktır. Siyasi partiler, bir
dönem için seçilerek parlamentoya giren partilerin oluşturduğu çoğunluk
adına değil, Türk Ulusu adına denetlendiği takdirde, demokratik hukuk
devletinin, demokratik toplum düzeninin ve çoğulcu demokrasinin gerekleri
yerine getirilmiş olur.
Anayasa
Mahkemesine Anayasayla verilen görev ve yetki, yasalarla daraltılamayacağı
gibi, yasalarla genişletilemez.
Yasa koyucu, uygulama yasasını
çıkarırken, Anayasaya ve özellikle de Anayasanın konuyla ilgili özgün maddelerine
uymak zorundadır. Anayasa ile belirlenen görev ve yetkilendirmenin yasa ile
genişletilmesi ya da devri mümkün değildir.
Öte
yandan, dava konusu “yaptırmak” sözcüğü, soyut ve belirsizdir. Kimlere,
neyin, nasıl yaptırılacağı, denetimin hangi sürecinin “yaptırmayı” içerdiği
de belli değildir. Bu şekliyle, Anayasa Mahkemesine, hukuk devletine aykırı
olarak, belirsiz, sınırsız ve soyut bir yetki verilmiştir.
Yaptırmak
ve yardım sağlamak sözcüklerinin anlamları ve hukuksal sonuçları aynı
değildir. Yaptırmak sözcüğü, yardım sağlamaktan farklı olarak, yetki
devrini de içermektedir. Bu devirle birlikte yapılacak denetim sırasında
hukuksal sorunlarla karşılaşılması halinde denetimi üstlenen kurumun
sorumluluğu ve/veya hukuksal sonuçları da olacaktır. Kaldı ki, siyasi
partiler, Anayasa gereğince, denetim yaptırılacak kuruma hesap vermek,
istenilen bilgi ya da belgeleri göndermek zorunda da değildir; Anayasa
Mahkemesine karşı sorumludur. Denetim yapan kurumla siyasi partiler
arasında, denetim sırasında ortaya çıkabilecek sorunlar da hukuksal kargaşa
yaratacaktır. 6216 sayılı Yasanın 55 inci ve 56 ncı maddelerinde mali
denetimin usul ve esaslarının ayrıca düzenlenmiş olması, “yaptırmak” sözcüğünün
Anayasaya aykırılığını ortadan kaldırmaz.
(e)
bendinde yer alan “yaptırmak” sözcüğü, Anayasadaki “yardım sağlar”
sözcüklerini, belirsiz ve sınırsız şekilde yasayla genişleten ve mali
denetim yönünden yetki devrini içeren niteliktedir.
Açıklanan nedenlerle, 6216 sayılı
Yasanın 3 üncü maddesinin (1) numaralı fıkrasının (e)
bendinde yer alan “… veya yaptırmak” sözcükleri Anayasanın 2 nci, 69 uncu
ve 148 inci maddelerine aykırı olup iptali gerekmektedir.
2) 6216
Sayılı Yasanın 6 ncı Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasının (b) Bendinde Yer
Alan “… yapıyor …” Sözcüğünün Anayasaya Aykırılığı
Anayasada,
5982 sayılı Yasayla yapılan 2010 değişikleriyle birlikte, uyum yasası
olarak çıkarılan 6216 sayılı Yasanın “Mahkemenin kuruluşu ve üyelerin
seçilme yeterliği” başlıklı 6 ncı maddesinde, Anayasa değişikliğine koşut
düzenleme yapılmıştır. Maddenin (2) numaralı fıkrasında, Mahkeme üyeliğine
seçilebilmek için sahip olunması gereken nitelikler sayılmıştır. Fıkranın
(b) bendinde, “Mahkemede asgarî beş yıldır raportör olarak görev yapıyor
olmak” Mahkeme raportörleri arasından üye seçilebilmenin niteliği olarak
gösterilmiştir.
Anayasanın
5982 sayılı Yasayla değişik 146 ncı maddesinin üçüncü fıkrasında,
Cumhurbaşkanının, “dört üyeyi, üst kademe yöneticileri, serbest avukatlar,
birinci sınıf hakim ve savcılar ile en az beş yıl raportörlük yapmış Anayasa
Mahkemesi raportörleri arasından” seçeceği öngörülmüştür. Anayasadaki,
“raportörlük yapmış Anayasa Mahkemesi raportörleri” sözcükleri, fiilen
raportörlük yapıyor olup olmadığına bakılmaksızın, en az baş yıl
raportörlük yaptığı halde çeşitli nedenlerle raportörlük görevinden
ayrılanları da kapsar. Oysa 6216 sayılı Yasada yer alan, “Mahkemede asgarî
beş yıldır raportör olarak görev yapıyor olmak” sözcükleri, üye seçilme
sırasında, fiilen raportör olanları kapsar. Yasadaki “yapıyor” sözcüğü,
sadece fiilen görev yapan raportörlerin üye seçilebilmesine olanak sağlarken,
Anayasadaki “yapmış” sözcüğü, en az beş yıl raportörlük yaptığı halde
çeşitli nedenlerle raportörlük görevinden ayrılanların da üye
seçilebilmesine olanak sağlar. Yasa kuralı, Anayasaya aykırı olarak, en az
beş yıl raportörlük yaptığı halde çeşitli nedenlerle raportörlük görevinden
ayrılanların da üye seçilebilmesi yolunu kapatmıştır.
Nitekim 6216 sayılı Yasanın 7 nci
maddesinin (2) numaralı fıkrasında, Cumhurbaşkanı “dört üyeyi
üst kademe yöneticileri, serbest avukatlar, birinci sınıf hâkim ve savcılar
ile en az beş yıl raportörlük yapmış Anayasa Mahkemesi raportörleri
arasından seçer” denilerek, “yapmış” sözcüğü kullanılmak suretiyle, Anayasanın 146 ncı maddesine uygunluk
sağlanmıştır. Ancak, Yasanın 6 ncı ve 7 nci maddeleri arasındaki bu
farklılık, belirsizlik ve çelişki yaratacağı gibi, 6 ncı
maddenin (2) numaralı fıkrasının (b) bendinde yer alan “… yapıyor …”
sözcüğünün Anayasaya aykırılığını ortadan kaldırmaz. Kaldı ki 6 ncı madde,
üyelerin seçilme yeterliliğini, 7 nci madde ise üyelerin seçimini düzenlemektedir.
6 ncı maddedeki dava konusu sözcük ile raportörler arasından üye seçilme
yeterliliği sınırlandırılmaktadır.
Açıklanan nedenlerle, 6216 sayılı
Yasanın 6 ncı maddesinin (2) numaralı fıkrasının (b)
bendinde yer alan “… yapıyor …” sözcüğü Anayasanın 146 ncı maddesine aykırı
olup iptali gerekmektedir.
3) 6216
Sayılı Yasanın 6 ncı Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasının (c) Bendinin 3 üncü
Sırasında Yer Alan “…Yükseköğretim Kurulu Başkan veya üyesi ya da bir
yükseköğretim kurumunun rektör veya dekanı ya da müsteşar, müsteşar
yardımcısı, büyükelçi veya vali olmak” Bölümünün Anayasaya Aykırılığı
6 ncı
maddenin (2) numaralı fıkrasının (c) bendinin 3 üncü sırasında, kırkbeş
yaşını doldurmuş, yükseköğrenim görmüş olması ve hâkimlik mesleğine
alınmaya engel bir hâlinin bulunmaması kaydıyla; en az yirmi yıl kamu
hizmetinde fiilen çalışmış üst kademe yöneticileri arasından seçilecek üye
için “Yükseköğretim Kurulu Başkan veya üyesi ya da bir yükseköğretim
kurumunun rektör veya dekanı ya da müsteşar, müsteşar yardımcısı, büyükelçi
veya vali olmak” koşulu getirilmiştir.
Anayasanın
5982 sayılı Yasayla değişik 146 ncı maddesinin üçüncü fıkrasında,
Cumhurbaşkanının, “dört üyeyi, üst kademe yöneticileri, serbest avukatlar,
birinci sınıf hakim ve savcılar ile en az beş yıl raportörlük yapmış Anayasa
Mahkemesi raportörleri arasından” seçeceği öngörülmüştür. Aynı maddenin
beşinci maddesinde de, kırkbeş yaşın doldurulmuş olması kaydıyla, üst
kademe yöneticilerinin yükseköğretim görmüş ve en az yirmi yıl kamu
hizmetinde fiilen çalışmış olması şartı getirilmiştir.
Üst kademe
yöneticileri, Anayasada sayılmamıştır. Yasalarda da farklı yöneticilerin
üst kademe yönetici olarak gösterildiği görülmektedir. Anayasada bir
sınırlama da bulunmamaktadır. Oysa, 6216 sayılı Yasada, Anayasa Mahkemesi
üyeliğine seçilecek üst kademe yöneticileri daraltılmıştır. Yasaya göre,
ancak, YÖK Başkan ve üyeleri, rektörler, dekanlar, müsteşarlar, müsteşar
yardımcıları ve valiler, üst kademe yönetici kontenjanından üye seçilebileceklerdir.
Üst kademe
yöneticilerin yasa koyucunun takdirine bırakılması, yasa koyucunun, bu
yöneticileri dar ya da geniş tutma konusunda sınırsız bir takdir hakkına
sahip olduğu anlamına gelmez. Yasa koyucu, Anayasa Mahkemesinin Anayasayla
belirtilen niteliğine, görev ve yetkilerine uygun tercih yapmak zorundadır.
Ancak, dava konusu kuralda, bu yönde bir nitelendirme yapılmıştır. Üst
kademe yöneticileri arasından seçim, doğrudan Cumhurbaşkanı tarafından
yapılacağı için, nitelendirmenin Cumhurbaşkanı tarafından yapılması da
beklenemez. Seçimi yapacak makama, üst kademe yöneticiliği dışında belirsiz
ve sınırsız bir takdir hakkı tanınması hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmaz.
Öte
yandan, yükseköğretim kurumlarından öğretim üyeleri arasından yapılacak
seçimde “hukuk, iktisat ve siyasal bilimler” dallarında görev yapmak koşulu
aranırken, üst kademe yöneticileri için bu koşulun aranmaması da hukuk
devleti ve Anayasa Mahkemesinin anayasal nitelikleri yönlerinden sorun
oluşturmaktadır. Öğretim üyeleri için getirilen nitelendirmenin, aynı kaynaktan
gelen YÖK başkanı, üyeleri ile rektör ve dekanlar için getirilmemesi de
anayasal sorunu pekiştirmektedir.
Anayasa
koyucunun amacı bu kadar açıkken, bu bilim dallarıyla ilgisi bulunmayan YÖK
Başkan ve üyeleri ile rektör ve dekanlara dolaylı yoldan Anayasa Mahkemesi
üyeliği yolunun açılması anayasaya uygun düşmemektedir.
Aslında bu
durum, diğer üst kademe yöneticileri için de söz konusudur. Bir yandan üst
kademe yöneticileri yasayla sınırlamak, diğer yandan da Anayasa Mahkemesi
için gerekli nitelikleri aramamak çelişkili bir yol olarak gözükmektedir.
Açıklanan nedenlerle, 6216 sayılı
Yasanın 6 ncı maddesinin (2) numaralı fıkrasının (c)
bendinin 3 üncü sırasında yer alan “…Yükseköğretim Kurulu Başkan veya üyesi
ya da bir yükseköğretim kurumunun rektör veya dekanı ya da müsteşar,
müsteşar yardımcısı, büyükelçi veya vali olmak” bölümü Anayasanın 2 nci ve
146 ncı maddelerine aykırı olup iptali gerekmektedir.
4) 6216
Sayılı Yasanın 13 üncü Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının (a) Bendinin
Anayasaya Aykırılığı
13 üncü
maddede, Anayasa Mahkemesi Başkanının görev ve yetkileri gösterilmiştir.
Maddenin (1) numaralı fıkrasının (a) bendinde, “Genel Kurulun ve
gerektiğinde bölümlerin gündemini belirlemek” Başkanın görev ve yetkileri
arasında sayılmıştır.
Anayasanın,
Anayasa Mahkemesinin görev ve yetkileri ile çalışma ve yargılama usulünü
belirleyen 148 inci ve 149 uncu maddelerinde, Anayasa Mahkemesi Başkanına,
“Genel Kurul”un Mahkeme Başkanının veya belirleyeceği başkanvekilinin
başkanlığında toplanması dışında, özel bir görev ve yetki verilmemiştir.
Anayasa, Anayasa Mahkemesine verilen görev ve yetkiler ile çalışma ve
yargılamanın, hiyerarşik esasa ve yetki genişliğine dayalı başkanlık
esasına göre değil, eşgüdüme dayalı “kurul, bölüm ya da komisyon” esasına
göre yürütülmesini öngörmektedir. Anayasada geçen, Anayasa Mahkemesi
ifadesi, 146 ncı maddenin birinci fıkrasında “onyedi üyeden” kurulu mahkeme
olarak tanımlanmaktadır. Anayasa, onyedi üyeden kurulu Mahkemeyi
tanımladıktan sonra, Genel Kurulla birlikte, “iki bölüm” ve “bireysel
başvuruların kabul edilebilirlik incelemesi için komisyonlar”dan oluşan bir
işbölümünü de öngörmektedir.
Bu
işbölümü içinde, Yasayla, Anayasa Mahkemesi Başkanına ya da
başkanvekillerine kimi eşgüdüm görevleri verilmekle birlikte, bu görevler,
temel anayasal görev ve yetkileri içinde Anayasa Mahkemesinin yerine
geçemez. Aksi halde, “Kurul ya da bölümler” yerine, Anayasanın öngörmediği
şekilde, “Başkan” ağırlıklı Mahkeme ortaya çıkmış olur. Anayasada yer alan
“Anayasa Mahkemesi” Genel Kurul ile özdeşleşmek yerine, Başkan ile
özdeşleştirilmiş olur.
Öte
yandan, gündemin Başkan tarafından belirlenmesinin, uygulamada çeşitli
sorunlara ve Mahkemeye güvensizliğe kadar giden tartışmalara neden olduğu
bilinmektedir. Mahkemeye güvensizlik, hukuk devletinin temel ilkelerinden
olan “hukuk güvenliği” ilkesini zedeler.
Dava
konusu kuralla, ilkesel ve genel bir çalışma yöntemi yerine, Başkanın
tercihine bağlı bireysel çalışma yöntemi uygulanmakta, Genel Kurul
gündemine hakim olamamaktadır.
Gündem, Anayasa Mahkemesinin çalışması için en temel belge ve programdır.
Kurul çalışmaları, “ortak irade kullanımı”nı gerektirir. Ortak irade
kullanımında, ortak iradenin çalışma programı olan gündemin de ortak irade
ile yapılması gerekir. Kurulun gündemine hakim olması demokratik hukuk
devleti gereğidir. Kurula ve bölümlere ait karar yetkisinin, hukuka aykırı
olarak Başkan tarafından kullanılması, Kurulun ve bölümlerin karar
yetkilerinin sınırlandırılması sonucunu doğurur.
Anayasada
yer alan “Anayasa Mahkemesi”nin Genel Kurul ile özdeşleşmek yerine, Başkan
ile özdeşleştirilmesi,
“Genel Kurulun ve gerektiğinde bölümlerin gündemini
belirlemek” görev ve yetkisinin, Genel Kurul ve bölümler dışlanarak Başkana
bırakılması Anayasa ile uyuşmaz.
Açıklanan nedenlerle, 6216 sayılı
Yasanın 13 üncü maddesinin (1) numaralı fıkrasının (a)
bendi Anayasanın 2 nci, 148 inci ve 149 uncu maddelerine aykırı olup iptali
gerekmektedir.
5) 6216
Sayılı Yasanın 13 üncü Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının (d) Bendinin
Anayasaya Aykırılığı
13 üncü
maddenin (1) numaralı fıkrasının (d) bendinde, “Mahkeme yönetmeliklerini
onaylamak” Başkanın görev ve yetkileri arasında sayılmıştır.
Mahkeme
yönetmelikleri, doğrudan Anayasa Mahkemesinin çalışma ve yargılama usulüyle
olsun, yönetimle ilgili olsun, her durumda, Anayasa Mahkemesinin Anayasayla
kendisine verilen görev ve yetkilerle bağlantılıdır.
Yukarıda,
4 üncü başlık altında, 13 üncü maddenin (1) numaralı fıkrasının (a) bendine
ilişkin gerekçede de anlatıldığı gibi, Anayasa Mahkemesi, “Kurul” esasına
dayalı bir Mahkemedir; “Başkan” esasına dayalı değildir. Anayasa, Mahkeme
Başkanına, ne Mahkemenin görev ve yetkileriyle ne de çalışma yargılama
usulüne yönelik özel bir görev ve yetki vermemiştir. Diğer deyişle,
Başkanın merkezinde olduğu ya da üstün olduğu bir çalışma usulü benimsenmemiştir.
Durum böyle iken, Anayasa Mahkemesinin bütününü ilgilendiren Mahkeme
yönetmeliklerinin, Genel Kurul yerine Başkan tarafından onaylanması
yönündeki yasa kuralı Anayasaya uygun düşmez. Anayasa, güçlü yetkilerle
donatılan, tek yetkili Başkan tarafından yönetilen bir mahkeme
öngörmemiştir.
Yukarıda ve 4 üncü
başlık altında, 13 üncü maddenin (1) numaralı fıkrasının (a) bendine
ilişkin gerekçede açıklanan
nedenlerle, 6216 sayılı Yasanın 13 üncü maddesinin (1)
numaralı fıkrasının (d) bendi Anayasanın 2 nci ve 149 uncu maddelerine
aykırı olup iptali gerekmektedir.
6) 6216
Sayılı Yasanın 14 üncü Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasının (b) Bendinin
Anayasaya Aykırılığı
14 üncü
maddenin, (2) numaralı fıkrasının (b) bendinde, “Başkanı oldukları bölümün
gündemini belirlemek” başkanvekillerinin görev ve yetkileri arasında
gösterilmiş, bölümlerin gündemine hakim olması engellenmiştir.
Yukarıda 4 üncü
başlık altında, 13 üncü maddenin (1) numaralı fıkrasının (a) bendine
ilişkin gerekçede açıklanan
nedenlerle, 6216 sayılı Yasanın 14 üncü maddesinin (2)
numaralı fıkrasının (b) bendi Anayasanın 2 nci, 148 inci ve 149 uncu
maddelerine aykırı olup iptali gerekmektedir.
7) 6216
Sayılı Yasanın 15 inci Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının (ç) Bendinin
Anayasaya Aykırılığı
15 inci
maddede Anayasa mahkemesi üyelerinin yükümlülükleri gösterilmiştir.
Maddenin (1) numaralı fıkrasının (a) bendinde, üyelerin “hâkimlik
mesleğinin vakar ve şerefine uygun hareket etmek” zorunda oldukları, “görevleriyle
bağdaşmayan herhangi bir faaliyette” bulunamayacakları, (c) bendinde
“Mahkemede görüşülmekte olan konularda görüş ve düşüncelerini”
açıklayamayacakları belirtildikten sonra, (ç) bendinde “oturumun ve
oylamanın gizliliğini muhafaza ederler” denilmiştir.
Anayasa
Mahkemesi üyeliği, sıradan bir görev değildir. Nitelikleri, kariyeri,
seçimi, görev, yetki ve sorumlulukları Anayasada gösterilen ve anayasal
güvence altında bulunan bir görevdir. Anayasa Mahkemesi üyelerine, Anayasanın
148 inci maddesi gereğince, “Anayasa ile verilen” görevler dışında yasayla
görev de verilemez. Anayasanın 138 inci ve 140 ıncı maddelerindeki
bağımsızlık ve güvence ile evrensel yargı etiği ilkeleri, Anayasa
Mahkemesini olduğu gibi Anayasa Mahkemesi üyelerini de kapsar. Böylesine
özel ve özgün niteliklere sahip üyelerin, yasayla bir takım sınırlamalara
ve baskılara tabi tutulması, Anayasanın 138 inci ve 140 ıncı maddeleriyle
146 ncı, 147 nci ve 148 inci maddeleri birlikte değerlendirildiğinde kabul
edilemez. Kaldı ki, 6216 sayılı Yasanın 44 üncü maddesinde “Mahkemenin
müzakereleri gizli” olduğu zaten belirtilmiştir. Hal böyle iken, üyeleri
ayrıca gizlilik baskısı altında tutmak, yasa koyucunun amacını aşar.
Yasa
koyucunun, yasal düzenlemeleri yaparken, Anayasanın öngördüğü özel ve özgün
niteliklere uyması ve bu konuda özen göstermesi gerekir. Yargıçlık
mesleğinin vakar ve şerefine uygun hareket etmek zorunda olan Anayasa
Mahkemesi üyelerini “oturumun ve oylamanın gizliliğini muhafaza”
yükümlülüğü altında tutmak, onları baskı altında tutmak anlamına gelir. Üyelere,
oturum ve oylamanın gizliliğini koruma yükümlülüğü verilmesi, meslek ahlakı
ile açıklansa da, üyenin özgür iradesini kısıtlama yönünde yasal baskı
niteliğindedir. Oturum ve oylama işinin doğasında olan “gizlilik” zaten
meslek etiğidir. Konunun takdiri ve özel durumlara göre değişiklik
göstermesi ise oturumda bulunan Başkan ve üyelere aittir. Yasa koyucunun
müdahalesi, özgür iradeleriyle karar verecek olan üyelerin ve Anayasa
Mahkemesinin bağımsızlığını zedeler.
Öte
yandan, “oturum ve oylamanın gizliliği” sözcükleri belirsizlik
içermektedir. Oturumun, başka kimse katılmadan gizli yapılmasını mı,
oturumdaki görüşmelerin, tartışmaların açıklanmamasını mı içermektedir?
Oylamada hangi üyenin hangi yönde oy kullandığının açıklanmasının mı,
oylama sırasında gizliliği mi içermektedir. Bu gizlilik ne zaman başlar ve
ne zamana kadar sürer? Kural bu soruların yanıtını açık olarak
vermemektedir. Gizliliğin kime karşı olduğu da belli değildir. Kısa karar,
gerekçesi yazılıp Resmi Gazetede yayımlanmadan önce iptal davasını açan ya
da itiraz başvurusunda bulunan tarafa gönderilmektedir. Burada da oylama
gizliliği uygulanacak mıdır? Kaldı ki, Gerekçeli kararlar kısa sürede
yazılıp Resmi Gazetede yayımlanmaktadır. Bu kararlarda karşı oylar, oy
sahipleri ve gerekçeleriyle birlikte ortaya konmaktadır. O zaman gizlilik
ortadan kalkmaktadır. Tüm bu sorun ve sorular, dava konusu kuralın, üyeleri
baskı altında tutmasından öte Anayasanın hukuk devleti ilkesi yönünden
belirsizliği de içermektedir.
Açıklanan nedenlerle, 6216 sayılı
Yasanın 15 inci maddesinin (1) numaralı fıkrasının (ç)
bendi Anayasanın 2 nci, 138 inci ve 140 ıncı maddelerine aykırı olup iptali
gerekmektedir.
8) 6216
Sayılı Yasanın 15 inci Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının (e) Bendinde Yer
Alan “… Başkanın izniyle …” Sözcüklerinin Anayasaya Aykırılığı
15 inci
madenini (1) numaralı fıkrasının (e) bendinde, üyelerin görevleri dışında
resmî veya özel hiçbir görev alamayacakları, davet olundukları ulusal ve
uluslararası kongre, konferans ve benzeri bilimsel toplantılara Başkanın
izniyle katılabilecekleri belirtilmiştir.
Yukarıda,
(7) numaralı bölümde de açıklandığı gibi, Anayasa Mahkemesi üyeleri,
nitelikleri, görev ve yetkileri Anayasayla güvence altına alınan özel ve
özgün nitelikli yüksek yargıçlardır. Anayasa, Anayasa Mahkemesi Başkanına
özel olarak hiyerarşik bir görev ve yetki vermemiştir. Anayasa Mahkemesi,
Başkan ağırlıklı bir sistemle çalışmamaktadır.
Anayasal
güvence altında olan, özel ve özgün niteliklere sahip Anayasa Mahkemesi
üyelerinin, ulusal ve uluslararası kongre, konferans ve benzeri bilimsel
toplantılara katılması, özgün iradelerinin olduğu kadar mesleki gelişmenin
de gereğidir. “İzin” ile eşgüdüm nedeniyle bilgilendirme ya da çalışma
programı nedeniyle iş planlaması aynı anlama gelmez. İzin, verilip verilmemesi
tamamıyla Başkanın takdirine bağlı ve sınırlandırıcı ve önleyici bir
işlemdir. Bilimsel toplantı gibi sıradan olmayan bir hakkın kullanılmasının
Başkanın iznine bağlanması, Anayasa Mahkemesi üyeliğini sıradan ve
hiyerarşik bir kamu görevliliğine indirger. Sınırsız bir takdir yetkisine
bağlanan izin, yüksek yargının ve üyelerinin konumu yönünden çok tartışma
götürür, kuşku yaratır ve bağımsızlığı zedeler. Ayrıca, Başkanın üyeler
üzerindeki tahakkümünü ortaya çıkarır ki, bu durumun “bağımsızlık” ilkesiyle
bağdaştırılması da mümkün değildir.
Öte
yandan, Anayasanın 2 nci ve 7 nci maddeleri gereğince, yasal düzenlemelerin
hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer
vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması,
ayrıca kamu otoritelerinin keyfi uygulamalarına karşı koruyucu önlem
içermesi de gereklidir. Belirlilik ilkesi, hukuksal güvenlikle bağlantılı
olup birey, yasadan, belirli bir kesinlik içinde, hangi somut eylem ve
olguya hangi hukuksal yaptırımın veya sonucun bağlandığını, bunların
idareye hangi müdahale yetkisini doğurduğunu bilmelidir. Ancak bu durumda
kendisine düşen yükümlülükleri öngörebilir ve davranışlarını ayarlar. Hukuk
güvenliği, normların öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve
işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerde
bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar. Yasa
kuralı, ilgili kişilerin mevcut şartlar altında belirli bir işlemin ne tür
sonuçlar doğurabileceğini makul bir düzeyde öngörmelerini mümkün kılacak
şekilde düzenlenmelidir.
Dava
konusu kuralda, Anayasayla güvence altına alınan bağımsızlık, özel ve özgün
nitelik zedelenirken, Başkana “izin” verip vermeme konusunda da sınırsız
bir takdir yetkisi verilmiş, izin verme ya da vermeme, bazı üyeler izin
verip bazılarına vermeme gibi takdirlerin dahi önlemi alınmamıştır.
Açıklanan nedenlerle, 6216 sayılı
Yasanın 15 inci maddesinin (1) numaralı fıkrasının (e)
bendinde yer alan “… Başkanın izniyle …” sözcükleri Anayasanın 2 nci, 7
nci, 138 inci, 140 ıncı ve 149 uncu maddelerine aykırı olup iptali
gerekmektedir.
9) 6216
Sayılı Yasanın 16 ncı Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasının İkinci Tümcesinin
Anayasaya Aykırılığı
Başkan ve
üyeler hakkında inceleme ve soruşturmanın düzenlendiği 16 ncı maddenin (2)
numaralı fıkrasında, “Başkan, müstear adla yapılan veya yapıldığı anlaşılan
imzasız, adressiz yahut belli bir olayı ve nedeni içermeyen, delilleri ve
dayanakları gösterilmeyen ihbar ve şikâyetleri işleme koymaz. Ancak, bu ihbar
ve şikâyetlerin somut delillere dayanması durumunda konu hakkında gerekli
inceleme ve araştırma yapılır” denilmiştir.
Genel
olarak kamu hizmeti ve kamu görevlileriyle ilgili olduğu gibi, Anayasa
Mahkemesi Başkan ve üyeleriyle ilgili ihbar ve şikâyetler, Anayasanın 36
ncı maddesi kapsamında hak arama yoluna başvurulmadığı sürece, Anayasanın
74 üncü maddesi kapsamında siyasal haktır. 74 üncü maddede, vatandaşların
ve karşılıklılık esası gözetilmek kaydıyla Türkiye’de ikamet eden
yabancıların kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikâyetleri
hakkında, yetkili makamlara ve TBMM’ye yazı ile başvurma hakkına sahip
oldukları belirtilmiştir.
Anayasa bu
hakkı vatandaşlara tanıdığına göre, ihbar ve şikâyeti yapan kişinin,
kimlik, imza ve adresiyle somut olarak belirlenmesi gerekir. Aksi halde
bilinmeyen, soyut bir isimle ya da isimsiz yapılan ihbar ve şikâyetler
Anayasal kapsamda anlam kazanmaz. Bununla birlikte, belli bir olayı ve
nedeni içermeyen, delilleri ve dayanakları gösterilmeyen ihbar ve
şikâyetler de hukuksal nitelik taşımadığından anlam kazanmaz. Bu iki koşul,
hukuk devletinin vazgeçilmez ilkesi “belirlilik”le birlikte
değerlendirilmek zorundadır. Koşullardan biri olmazsa, hukuksal sakatlık
doğar. Nitekim 16 ncı maddenin (2) numaralı fıkrasının birinci tümcesinde,
“Başkan, müstear adla yapılan veya yapıldığı anlaşılan imzasız, adressiz
yahut belli bir olayı ve nedeni içermeyen, delilleri ve dayanakları
gösterilmeyen ihbar ve şikâyetleri işleme koymaz” denilmek suretiyle tüm
koşulların birlikte değerlendirildiği bir düzenleme yapılmıştır.
Ancak, (2)
numaralı fıkranın ikinci tümcesinde, “bu ihbar ve şikâyetlerin somut
delillere dayanması durumunda konu hakkında gerekli inceleme ve araştırma
yapılır” denilmek suretiyle, “müstear adla yapılan veya yapıldığı anlaşılan
imzasız, adressiz” işlem ve şikâyetlerin işleme konulmasının yolu açılmak
suretiyle, hukuk devletinin ve ihbar ve şikâyet hakkının gerekleri ihlal
edilmiştir. Bu tür ihbar ve şikâyetlerin, “somut delillere dayanması”,
koşullar tam olarak yerine gelmediğinden bu ihlali ortadan kaldırmaz.
Burada bir
başka önemli konu da, somut delil durumunun takdire bırakılmasıdır. Dilekçe
Başkana verileceğine göre, bu konudaki takdir yetkisi de belirsiz ve
koşulsuz olarak Başkana bırakılmış olmaktadır. Böylece, Başkana, Anayasada
öngörülmeyen yetkilerden biri daha, geniş ve belirsiz bir takdir
yetkisiyle, Yasayla verilmiş olmaktadır.
Anayasanın
7 nci maddesindeki “Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet
Meclisi’nindir. Bu yetki devredilemez” kuralına göre, yasa koyucunun temel
ilkeleri koymadan, çerçeveyi çizmeden yürütmeye yetki vermemesi, sınırsız,
belirsiz bir alanı, yönetimin düzenlemesine bırakmaması gerekir. Yasa ile
yetkilendirme Anayasanın öngördüğü biçimde yasa ile düzenleme anlamına gelmez.
Yasa koyucu, gerektiğinde sınırlarını belirlemek koşuluyla bazı konuların
düzenlenmesini idareye bırakabilir. Anayasanın 2 nci maddesindeki hukuk
devleti ilkeleri de 7 nci maddenin bu şekilde değerlendirilmesini ve
uygulamaya geçilmesini gerektirir.
Açıklanan
nedenlerle, 6216 sayılı Yasanın 16 ncı maddesinin (2) numaralı fıkrasının
ikinci tümcesi Anayasanın 2 nci, 7 nci ve 74 üncü maddelerine aykırı olup
iptali gerekmektedir.
10) 6216
Sayılı Yasanın 16 ncı Maddesinin (5) Numaralı Fıkrasının Üçüncü Tümcesinin
Anayasaya Aykırılığı
16 ncı
maddesinin (5) numaralı fıkrasında, Genel Kurulca, soruşturma açılmasına
karar verildiği takdirde, Genel Kurulun, üyeler arasından üç kişiyi
Soruşturma Kurulunu oluşturmak üzere seçeceği belirtilmiş, Soruşturma Kurulu,
“4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun (CMK)
Cumhuriyet savcısına tanıdığı bütün yetkilere sahip” kılınmıştır.
Böylece, Soruşturma Kurulunda
görev alacak Anayasa Mahkemesi üyeleri, Anayasada verilmeyen bir yetkiyle,
5271 sayılı CMK’ye göre işlem yapma ve Cumhuriyet savcısına tanınan tüm
yetkileri kullanma yetkisiyle donatılmıştır.
Anayasanın 148 inci maddesinde,
Anayasa Mahkemesi Başkan ve üyelerinin, Yüce Divan Sıfatıyla Anayasa
Mahkemesince yargılanacağı, Yüce Divanda, savcılık görevini Cumhuriyet
Başsavcısı veya C. Başsavcıvekilinin yapacağı belirtilmiş, 149 uncu maddede
de Başkan, başkanvekilleri ve üyelerin disiplin işleri yasaya
bırakılmıştır.
Soruşturma Kurulu ile CMK’ye göre
işlem yapma ve Cumhuriyet savcısına tanınan tüm yetkileri kullanmayı
karıştırmamak gerekir. Soruşturma Kurulu, “mahkemelerin bağımsızlığı ve
hakimlik teminatı” esaslarına göre çalışan yargısal nitelikte değildir.
CMK’ye göre yapılan işlemler ve Cumhuriyet savcısına tanınan yetkiler ise
yargısal niteliktedir. Soruşturma Kurulunun üyeler arasından atanması,
onların savcılık görevini yapmalarını gerektirmez. CMK’nin
Cumhuriyet savcılarına verdiği yetki, dinleme, izleme, arama, gözaltına
alma, tutuklamayı isteme gibi geniş bir yetkidir.
Anayasa
Mahkemesinin de birçok kararında belirttiği gibi, Anayasanın 2 nci
maddesinde, Cumhuriyetin nitelikleri arasında sayılan hukuk devleti, insan
haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve
işlemleri hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup
bunu geliştirerek sürdüren, hukuk güvenliğini gerçekleştiren, Anayasaya
aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuku tüm devlet organlarına egemen
kılan, yargı denetimine açık, yasaların üstünde Anayasanın ve yasa
koyucunun da bozamayacağı temel hukuk ilkeleri bulunduğu bilincinde olan
devlettir. Bu bağlamda, hukuk devletinde yasa koyucu, yasaların yalnız
Anayasaya değil, evrensel hukuk ilkelerine de uygun olmasını sağlamakla
yükümlüdür. Hukukun üstünlüğünün egemen olduğu bir devlette, hukuk güvenliğinin
sağlanması hukuk devleti ilkesinin olmazsa olmaz koşuludur.
Anayasanın, Başlangıç’ında
belirtilen kuvvetler ayrılığı ilkesi, 2 nci maddesinde belirtilen hukuk
devleti ilkeleriyle, 9 uncu maddesinde belirtilen yargı yetkisi; Anayasanın
36 ncı maddesinde yerini bulan ve herhangi bir sınırlamaya tabi kılınmayan
“hak arama hürriyeti”nin yaşama geçmesinin ilkelerini vermekte ve bu
bağlantı, hakimlik ve savcılık mesleğinin güvence altına alındığı 140 ıncı
maddeyle tamamlanmaktadır. 36 ncı maddedeki hak arama özgürlüğü, “iddia,
savunma ve adil yargılanma hakkı” ile bütünlük içindedir. Bu üç hak bir
arada kullanılmadıkça hak arama özgürlüğünden söz edilemez. Anayasanın 37
nci maddesindeki “kanuni hakim güvencesi” de bu yargısal bütünlükle
birlikte anlam kazanır. Nasıl savunma hakkı, yargılamanın olmazsa olmazı
ise “iddia” da yargılamanın olmazsa olmazıdır ve Anayasa da teminat altına
alınan “savcılık” mesleği ve bu mesleğin çalışma usul ve esaslarını
gösteren yasal düzenlemeye bağlı olarak yerine getirilir. İddia hakkının,
bu yargısal bütünlük dışına çıkarılarak, Cumhuriyet savcısı dışında, üyeler
tarafından yerine getirilmesi hukuk güvenliğini sarsar ve Anayasanın
öngördüğü yargısal bütünlüğe uygun düşmez.
Avrupa İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesinin
6 ncı maddesi ile birlikte değerlendirilmesi gereken Anayasanın 36 ncı
maddesinde tanınan hak arama özgürlüğü, İnsan Hakları Avrupa Mahkemesini de
belirttiği gibi, sadece mahkemedeki yargılama sürecine uygulanmaz. Bu
süreçten önceki ve sonraki aşamalarda da uygulanır. AİHS’nin 6 ncı ve
Anayasanın 36 ncı maddelerinin, yargılamayı bir bütün olarak kapsadığı
kesindir. Savcılık görevi, sadece yargılama sırasında mahkemede bulunma
olarak da algılanamaz. Bu durum, Anayasanın 148 inci maddesindeki Yüce
Divan yargılaması için de geçerlidir.
Dava konusu tümceyle, hak arama
özgürlüğü ve yargı yetkisi ile bütünlük içinde olan Cumhuriyet savcısı yetkisi
ve bu yetkinin usul ve esaslarını gösteren yasaya göre yapılacak işlemler,
Anayasaya aykırı olarak Anayasa Mahkemesi üyeleri arasından seçilen üç
kişilik kurula bırakılmıştır.
Kovuşturma ve soruşturmada izlenen
usul, ilgili yargıç ve savcıya sağlanan savunma hakları, diğer bir deyişle
“adil yargılanma hakkı”, sonucun da adil olmasının güvencesidir. Usul
bakımından yeterli güvencelerin olmaması, anayasal teminat altında olan
savcıların yetkilerinin devri, yargı üzerinde “baskı” yaratılmasına ve
keyfi uygulamalara neden olabilir. Yasa koyucunun bu önlemi almaması,
yeterli güvenceyi sağlamaması, yargı bağımsızlığı önündeki tehditleri ve her
türlü baskıyı artırabilir. Savcının sorumluluğu sonucu ortaya çıkan güvence
ile üyenin sorumluluğu sonucu ortaya çıkan güvence yargı bağımsızlığı
yönünde farklılık gösterir. İnceleme ve soruşturma geçirenlerin ya da
geçirecek olanların bu tehdit ve baskıyı hissetmemeleri gerekir. Aksi halde
soruşturma geçirecek üyenin hak arama özgürlüğü ve adil yargılanma hakkı
ihlal edilmiş olur.
Hukuk
devletinin olmazsa olmaz koşulu olan “bağımsız yargı”, yargının olmazsa
olmaz koşulu olan “sav – savunma – karar” üçgeninden oluşur ve bu
bütünlükle anlam kazanır. Adaletli bir yargılamanın varlığı, ancak iddia ve
savunmanın etkin katılımıyla sağlanabilir. İddianın önemi ve özelliği
nedeniyle bu temel öğenin Cumhuriyet savcılığı müessesesine bağlı
kılınması, hukuk devletinin ve adil yargılanma hakkının gereğidir.
Açıklanan
nedenlerle, 6216
sayılı Yasanın 16 ncı maddesinin (5) numaralı fıkrasının üçüncü
tümcesi Anayasanın 2 nci, 9 uncu, 36 ncı, 140 ıncı, 148 inci ve 149 uncu
maddelerine aykırı olup, iptali gerekmektedir.
11) 6216
Sayılı Yasanın 19 uncu Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasında Yer Alan “… Genel
Kurulun …” Sözcüklerinin Anayasaya Aykırılığı
19 uncu
maddenin (1) numaralı fıkrasında, Başkan ve üyelerin, asli görevleri
dışında resmî veya özel bir görev almaları ya da yaptıkları yeminle veya
üyeliğin vakar ve şerefi ile bağdaşmayan, hizmetin aksamasına yol açan hâl
ve hareketlerinin sabit görülmesi hâlinde, eylemin niteliğine göre, uyarma,
kınama ya da üyelikten çekilmeye davet edilme cezalarından birisine karar
verileceği belirtilmiş, (2) numaralı fıkrasında da “üyelikten çekilmeye
davet edilme cezasına karar verilebilmesi için Genel Kurulun üçte iki oy
çokluğu aranır” denilmiştir. Böylece, üyelikten seçilmeye davet edilme
cezası için, yerinde olarak, nitelikli çoğunluk aranmıştır.
Anayasanın
149 uncu maddesinde, Genel Kurulun en az oniki üye ile toplanacağı,
kararlarını salt çoğunlukla alacağı belirtilmiştir. Genel Kurulun üye tam
sayısı ise 17’dir. Genel Kurul, 12, 17 veya bu sayılar arasında üye katılımla
toplanabilecektir. Anayasada, kararların özelliğine göre salt ya da
nitelikli çoğunluk belirlenirken, nitelikli çoğunluğun “üye tamsayısına” ya
da “toplantıya katılan üyelerin sayısına” bağlı olacağı gösterilmiştir. 146
ncı maddede, Başkan ve başkanvekillerinin seçiminde, “üye tam sayısının
salt çoğunluğu”; 147 nci maddede, üyeliğin, görevini sağlık bakımından
yerine getirmeyeceğinin kesin olarak anlaşılması halinde, “üye tam
sayısının salt çoğunluğu”; 149 uncu maddede, Anayasa değişikliğinde iptale,
siyasi partilerin kapatılmasına ya da Devlet yardımından yosun bırakılmasına
karar verilebilmesi için “toplantıya katılan üyelerin üçte iki çoğunluğu”
öngörülmüştür.
Anayasa
koyucunun böylesine özenli davrandığı bir konuda, yasa koyucunun da özenli
davranması gerekir. “üyelikten çekilmeye davet edilme cezası” gibi önemli
konuda, yasa koyucu, herhangi bir nitelendirme yapmadan “Genel Kurulun”
sözcüklerini kullanmakla yetinmiştir. Genel Kurul sözcükleri, “üye tam
sayısı” ya da “toplantıya katılan üyeler” nitelendirmesi yapılmadan soyut
ve belirsizdir. İki nitelendirme arasındaki sayı farkı, alınacak kararı
etkileyecek niteliktedir. 12 ve 17 dahil kaç üye ile toplantı yapılacağı ve
sayısal katılım yöntemi Yasada açıklığa kavuşturulmayarak, çekilmeye davet
edilen üyeye göre katılım gibi keyfi bir yöntem belirlenmiş ve katılım
sayısı Başkanın inisiyatifine bırakılmıştır. Bu durum hukuk devletinin
temeli olan “belirlilik” ilkesini ihlal edecek niteliktedir. Hakkında karar
alınacak üye bakımından da “öngörülebilir” ve “güvenli” değildir.
Anayasanın
2 nci maddesinde yer alan hukuk devletinin temel ilkelerinden biri
belirliliktir. Bu ilkeye göre, yasal düzenlemelerin hem kişiler hem de
idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde
açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu
otoritelerinin keyfi uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi de
gereklidir. Belirlilik ilkesi, hukuksal güvenlikle bağlantılı olup birey,
yasadan, belirli bir kesinlik içinde, hangi somut eylem ve olguya hangi hukuksal
yaptırımın veya sonucun bağlandığını, bunların idareye hangi müdahale
yetkisini doğurduğunu bilmelidir. Ancak bu durumda kendisine düşen
yükümlülükleri öngörebilir ve davranışlarını ayarlar. Hukuk güvenliği,
normların öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde
devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerde bu güven
duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar.
Yasa
kuralı, ilgili kişilerin mevcut şartlar altında belirli bir işlemin ne tür
sonuçlar doğurabileceğini makul bir düzeyde öngörmelerini mümkün kılacak
şekilde düzenlenmelidir. Öngörülebilirlik şartı olarak nitelendirilen bu
ilkeye göre yasanın uygulanmasında takdirin kapsamı ve uygulama yöntemi
bireyleri keyfi ve öngöremeyecekleri müdahalelerden koruyacak düzeyde
açıklıkla yazılmalıdır. Belirlilik, kişilerin hukuk güvenliğini korumakla
birlikte idarede istikrarı da sağlar.
Açıklanan
nedenlerle, 6216
sayılı Yasanın 19 uncu maddesinin (2) numaralı fıkrasında yer alan
“… Genel Kurulun …” sözcükleri Anayasanın 2 nci ve 149 uncu maddelerine
aykırı olup, iptali gerekmektedir.
12) 6216
Sayılı Yasanın 22 nci Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasında Yer Alan “…
komisyonların …” Sözcüğünün Anayasaya Aykırılığı
22 nci
maddede bölümler ve komisyonlar düzenlenmiştir. Maddenin (1) numaralı
fıkrasında, “Mahkemede, bireysel başvuruları karara bağlamak üzere bir
başkanvekili başkanlığında yedişer üyesi olan iki bölüm bulunur. Bölümler,
bir başkanvekilinin başkanlığında dört üyenin katılımıyla toplanır”
denilmek suretiyle bölümlerin kaç kişiden oluşup, kimin başkanlığına kaç
kişiyle toplanacağı, Anayasanın 149 uncu ve 6216 sayılı Yasanın 65 inci
maddelerinde de bölümlerin kararlarının salt çoğunlukla alacağı
belirtilmiştir.
22 nci
maddenin (2) numaralı fıkrasında ise bölümlerle ilgili söz konusu yasal
düzenlemelerle birlikte, oluşum ve iş bölümüyle ilgili hususlar, Anayasanın
149 uncu maddesine koşut olarak, İçtüzüğe bırakılmıştır.
Ancak,
“bireysel başvuru” gibi, temel hak ve özgürlükleri çok yakından
ilgilendiren başvuruların, “kabul edilebilirlik” incelemesini yapacak olan
ve kararları kesin olan “komisyonlar” için Yasada herhangi bir belirleme
yapılmamıştır. Konu doğrudan İçtüzüğe bırakılmıştır.
Anayasanın
149 uncu maddesinde, komisyonların oluşumu ve işbölümünün İçtüzüğe bırakılmış
olması yasallık ilkesini ortadan kaldırmaz. Kaldı ki, Anayasanın 148 inci
maddesinde “bireysel başvuruya ilişkin usul ve esaslar”ın yasayla
düzenleneceği belirtilerek, yasayla oluşturulacak hukuksal güvenlik
öngörülmüştür. İçtüzük, yasayla belirlenen konuların teknik açılımını
yapacaktır. Zaten, Anayasanın 149 uncu maddesindeki “İçtüzük” yetkisini,
Anayasa Mahkemesinin kendine özgü anayasal yapısıyla özdeşleştirmek
gerekir. Ancak bu yetki yasal güvencenin önüne geçemez.
Komisyonlar,
kaç tane olacak, kaçar kişiden oluşacak, kaç üye kaç raportörden oluşacak,
toplantı sayıları ne olacak, raportörlerin görevlendirilmesi halinde oy
hakları olacak mı gibi hususlar yasal güvence altında olmadıkça, bireysel
başvuru sahipleri için yasal güvence sağlanmış olmaz. 6216 sayılı Yasanın 2
nci maddesindeki tanımlarda bile bu güvence sağlanmamıştır.
Kabul
edilebilirlik incelemesi, bireysel başvurunun en temel işidir. Kabul
edilmeyen başvurular incelemeye tabi tutulmayacaktır. Başvurunun kabul
edilebilirliği ya da edilemezliği bir karara bağlanacaktır. Yasanın 48 inci
maddesine göre, kabul edilemezlik kararları kesindir ve ilgililere tebliğ
edilecektir. Yerinde bir tanımlamayla, kabul edilemezlik kararları, Anayasa
Mahkemesi kararı olacaktır.
Anayasanın
7 nci maddesindeki “Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet
Meclisi’nindir. Bu yetki devredilemez” kuralına göre, yasa koyucunun temel
ilkeleri koymadan, çerçeveyi çizmeden yürütmeye yetki vermemesi, sınırsız,
belirsiz bir alanı, yönetimin düzenlemesine bırakmaması gerekir. Yasa ile
yetkilendirme Anayasanın öngördüğü biçimde yasa ile düzenleme anlamına
gelmez. Yasa koyucu, gerektiğinde sınırlarını belirlemek koşuluyla bazı
konuların düzenlenmesini idareye bırakabilir. Anayasanın 2 nci maddesindeki
hukuk devleti ilkeleri de 7 nci maddenin bu şekilde değerlendirilmesini ve
uygulamaya geçilmesini gerektirir. Anayasanın 148 inci ve 149 uncu
maddelerindeki bireysel başvuru düzenlemeleri birlikte
değerlendirildiğinde, İçtüzük ile yapılması gereken düzenlemelerin de
yasayla çizilen temel ilke ve çerçeveye uygun olması gerekir. Yasadaki,
komisyonlarla ilgili belirsizlik ve öngörülemezlik, başvuru sahiplerinin
hukuksal güvenliklerini sarsar. Bireysel başvurunun özü temel hak ve
özgürlük ihlalidir. Böylesine önemli bir konuda hukuk güvenliğinin
sağlanmaması Anayasaya uygun düşmez.
Açıklanan
nedenlerle, 6216 sayılı Yasanın 22 nci maddesinin (2) numaralı fıkrasında
yer alan “… komisyonların …” sözcüğü Anayasanın 2 nci, 7 nci, 148 inci ve
149 uncu maddelerine aykırı olup, iptali gerekmektedir.
13) 6216
Sayılı Yasanın 27 nci Maddesinin (4) Numaralı Fıkrasının Son Tümcesinin
Anayasaya Aykırılığı
27 nci
maddede, raportör yardımcıları ve adayları düzenlenmiştir.
Maddenin
(3) numaralı fıkrasında, giriş sınavının, yazılı sınav ve mülakattan
oluşacağı belirtilmiş, (4) numaralı fıkrada ise mülakatın, adayın;
a) Bir
konuyu kavrayıp özetleme, ifade yeteneği ve muhakeme gücü,
b)
Liyakati, temsil kabiliyeti, davranış ve tepkilerinin mesleğe uygunluğu,
c)
Özgüveni, ikna kabiliyeti ve inandırıcılığı,
ç) Genel
yetenek ve genel kültürü,
d)
Bilimsel ve teknolojik gelişmelere açıklığı,
yönlerinden
değerlendirilerek, ayrı ayrı puan verilmek suretiyle gerçekleştirileceği,
adayların, komisyon tarafından yukarıdaki bentlerde yazılı özelliklerin her
biri için yirmişer puan üzerinden değerlendirileceği ve verilen puanların
ayrı ayrı tutanağa geçirileceği belirtildikten sonra, son tümcede “Bunun
dışında mülakat ile ilgili herhangi bir kayıt sistemi kullanılmaz”
denilmiştir.
Yazılı
sınav ile mülakatın, adayların seçilmesi ve bu sistemin denetlenebilmesi
yönlerinden farkları yoktur. Sadece yapılış şekilleri farklıdır. Bu
farklılık, mülakatın açık ve belirgin olarak hiçbir sınırlama olmaksızın
denetlenebilmesini engellememelidir. Denetime açık olan her alan denetime
uygun olmalıdır.
Birçok
seçme ve yerleştirme sınavında, “mülakat” sorun olarak ortaya çıkmış ve
güvensiz bir sistem olarak tescillenmiştir. Sınavlarla ilgili yargısal
denetimde, yargıyı da en çok meşgul eden konu mülakat olmuştur. Mülakata
ilişkin davalarda yargıyı uğraştıran ve birçok yargı kararında dile
getirilen konu, mülakat sisteminin denetime uygun olmamasıdır. Kural
koyucuların ve özelliklede yasa koyucunun bu hukuksal sorunu çözmeleri
gerekir. Hele hele anayasal yargı ile görevli ve yetkili bir kurum olan
Anayasa Mahkemesinin hukuksal sorunları çözme konusundaki çabası göz önünde
bulundurulduğunda, mülakatta kayıt sisteminin engellenmesi ve
sınırlandırılması düşünülemez.
Mülakat
için getirilen yasal engel ve sınırlamanın kamu yararına olduğu da ileri
sürülemez.
Anayasanın
2 nci maddesinde ilkeleri belirtilen hukuk devletinin en temel özelliği
işlemlerin denetime, özellikle de yargı denetimine açık olmasıdır.
Anayasanın 36 ncı maddesindeki hak arama özgürlüğü, tüm hak ve özgürlüklerin
gerçekleşmesi için zorunlu ve herhangi bir sınırlamaya tabi tutulmamış
özgürlüktür. İşlemlerin sadece denetimlerinin engellenmemesi yeterli
değildir; denetime elverişli olmaları da gerekir. Denetime elverişli
olmayan iş ve işlemler hak arama ve adil yargılanma özgürlüğünü
sınırlandırmış olurlar. Yasa koyucu bu konuda gerekli önlemleri almalı ve
yargı kararlarını ortadan kaldırmamalıdır. Yargı kararları yasama organını
da bağlayıcı niteliktedir. Yargının, bu konuda birçok kararı var iken,
Anayasa Mahkemesi gibi “güvenlik” simgesi Kurumun dava konusu düzenlemeye
tabi tutulması, mülakata girenlerin hukuksal güvenlikleri kadar, Anayasa
Mahkemesine olan güveni de sarsar.
Dava
konusu tümce, adayların hukuk güvenliğini ortadan kaldırmakta, adil
yargılanma hakkını kısıtlamakta; idari işlemin tüm unsurlarıyla yargı
denetimine tabi olmasını sınırladığı için Anayasanın 125 inci maddesindeki
yargı denetimini de sınırlamaktadır.
Açıklanan
nedenlerle, 6216
sayılı Yasanın 27 nci maddesinin (4) numaralı fıkrasının son tümcesi
Anayasanın 2 nci, 36 ncı ve 125 inci maddelerine aykırı olup, iptali
gerekmektedir.
14) 6216
Sayılı Yasanın 33 üncü Maddesinin Anayasaya Aykırılığı
“Hizmet
satın alma” başlıklı 33 üncü maddede, “Başkan, Mahkemenin ihtiyaç duyduğu
alanlarda projelerin hazırlanması, gerçekleştirilmesi, işletilmesi ve
işlerliği için şart olan zaruri ve istisnai hâllere münhasır olmak üzere
özel bir meslek bilgisi ve ihtisasını gerektiren işlerde hizmet alımı
yoluyla yerli ve yabancı uzman çalıştırmaya yetkilidir” denilmiştir.
Düzenlemeyle;
“ihtiyaç duyulan alan”, “proje hazırlama, gerçekleştirme, işletme ve
ilerliği”, “zaruri ve istisnai haller”, “özel bir meslek bilgisi ve
ihtisasını gerektiren iş” gibi soyut ve belirsiz alanlarda “hizmet alımı
yoluyla yerli ve yabancı uzman çalıştırma” gibi geniş, sınırsız, belirsiz
ve keyfi uygulamalara neden olacak takdir yetkisi Başkana verilmektedir.
Kuralda,
bir takım nitelendirmelerin yapılmış olması bu belirsizliği ortadan
kaldırmamaktadır. Çünkü soyut nitelendirmelerin somutlaştırılarak
uygulamaya geçirilmesi, tamamıyla Başkanın takdirine bırakılmıştır.
Anayasanın
2 nci maddesinde yer alan hukuk devletinin temel ilkelerinden biri
belirliliktir. Bu ilkeye göre, yasal düzenlemelerin hem kişiler hem de
idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde
açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu
otoritelerinin keyfi uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi de
gereklidir. Belirlilik ilkesi, hukuksal güvenlikle bağlantılı olup birey, yasadan,
belirli bir kesinlik içinde, hangi somut eylem ve olguya hangi hukuksal
yaptırımın veya sonucun bağlandığını, bunların idareye hangi müdahale
yetkisini doğurduğunu bilmelidir. Ancak bu durumda kendisine düşen
yükümlülükleri öngörebilir ve davranışlarını ayarlar. Hukuk güvenliği,
normların öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde
devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerde bu güven
duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar.
Yasa
kuralı, ilgili kişilerin mevcut şartlar altında belirli bir işlemin ne tür
sonuçlar doğurabileceğini makul bir düzeyde öngörmelerini mümkün kılacak
şekilde düzenlenmelidir. Öngörülebilirlik şartı olarak nitelendirilen bu
ilkeye göre yasanın uygulanmasında takdirin kapsamı ve uygulama yöntemi
bireyleri keyfi ve öngöremeyecekleri müdahalelerden koruyacak düzeyde
açıklıkla yazılmalıdır. Belirlilik, kişilerin hukuk güvenliğini korumakla
birlikte idarede istikrarı da sağlar.
Anayasanın
7 nci maddesindeki “Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet
Meclisi’nindir. Bu yetki devredilemez” kuralına göre, yasa koyucunun temel
ilkeleri koymadan, çerçeveyi çizmeden yürütmeye yetki vermemesi, sınırsız,
belirsiz bir alanı, yönetimin düzenlemesine bırakmaması gerekir. Yasa ile
yetkilendirme Anayasanın öngördüğü biçimde yasa ile düzenleme anlamına
gelmez. Yasa koyucu, gerektiğinde sınırlarını belirlemek koşuluyla bazı
konuların düzenlenmesini idareye bırakabilir. Anayasanın 2 nci maddesindeki
hukuk devleti ilkeleri de 7 nci maddenin bu şekilde değerlendirilmesini ve
uygulamaya geçilmesini gerektirir.
Öte
yandan, Anayasanın 9 uncu maddesi uyarınca, “Türk Milleti adına bağımsız
mahkemelerce” kullanılan yargı yetkisinin gerektirdiği, yargı ve bunun
tamamlayıcısı adalet hizmeti, Anayasanın 128 inci maddesi kapsamında,
devletin “genel idare esaslarına göre yürütmekle yükümlü olduğu” “asli ve
sürekli görev”dir. Bu görevin kimler eliyle görüleceği ve nitelikleri;
idari nitelikli adalet hizmetleri için 128 inci maddede, yargısal nitelikli
hizmetler için de 138 inci, 139 uncu ve 140 ıncı maddeleriyle birlikte
yüksek yargı organlarına ilişkin özel maddelerde düzenlenmiştir. Adalet
hizmetlerinin bu maddelerin bütünlüğü içinde değerlendirilmesi gerekir.
Yargı yetkisinin kullanılmasında, bu hizmetle bütünleşen ve koparılamayacak
olan, yargı hizmetinin tamamlayıcı niteliğinde olan hizmetlerin Anayasanın
128 inci maddesi kapsamında yerine getirilmesi zorunludur. Dava konusu
kuralda, “hizmet alımı yoluyla yerli ve yabancı uzman çalıştırma” yetkisinin
doğrudan ve koşulsuz Başkana tanınması 128 inci maddeye de aykırılık oluşturur.
Kaldı ki,
Anayasa Mahkemesi gibi, anayasal nitelikli yüksek yargı organının, sadece
Anayasayla kendisine verilen hizmetleri yerine getirirken, bu hizmetle
bütünleşen idari hizmetler içinde, Başkanın takdiriyle belirlenecek bir
bölümünün, Anayasanın 47 nci maddesi kapsamında değerlendirilmesi de
olanaklı değildir.
Açıklanan
nedenlerle, 6216
sayılı Yasanın 33 üncü maddesi Anayasanın 2 nci, 7 nci ve 128 inci
maddelerine aykırı olup, iptali gerekmektedir.
15) 6216
Sayılı Yasanın 34 üncü Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının “… Mahkemenin
hizmet birimlerinde çalışan 657 sayılı Kanuna tabi personel, Genel
Sekreterin teklifi ve Başkanın uygun görmesi üzerine, mükteseplerine uygun
olarak Adalet Bakanlığınca Bakanlık merkez ve taşra teşkilatı kadrolarına
atanabilirler” Bölümünün Anayasaya Aykırılığı
“İdarî
personelin Adalet Bakanlığı kadrolarına atanması” başlıklı 34 üncü maddede,
“27 nci maddenin birinci fıkrasına göre atananlar hariç, Mahkemenin hizmet
birimlerinde çalışan 657 sayılı Kanuna tabi personel, Genel Sekreterin
teklifi ve Başkanın uygun görmesi üzerine, mükteseplerine uygun olarak
Adalet Bakanlığınca Bakanlık merkez ve taşra teşkilatı kadrolarına
atanabilirler” denilmiştir.
Kurala
göre, yargısal ve idari çalışmalara yardımcı olmak üzere atanan raportör
yardımcıları hariç, Mahkemenin hizmet birimlerinde çalışan 657 sayılı
Kanuna tabi personel, mükteseplerine uygun olarak Adalet Bakanlığının
merkez ve taşra teşkilatı kadrolarına atanabileceklerdir. Atama, Genel
Sekreterin teklifi ve Başkanın uygun görmesi üzerine, Adalet Bakanlığı
tarafından yapılacaktır.
Anayasanın
128 inci maddesinde, “Devletin, kamu iktisadî teşebbüsleri ve diğer kamu
tüzelkişilerinin genel idare esaslarına göre yürütmekle yükümlü oldukları
kamu hizmetlerinin gerektirdiği aslî ve sürekli görevler, memurlar ve diğer
kamu görevlileri eliyle görülür. Memurların ve diğer kamu görevlilerinin
nitelikleri, atanmaları, görev ve yetkileri, hakları ve yükümlülükleri, aylık
ve ödenekleri ve diğer özlük işleri kanunla düzenlenir” denilmiştir.
Anayasanın
bu hükmü, memurların ve diğer kamu görevlilerinin anayasal ve yasal güvence
altına alınması amacını taşımaktadır. Atamaların dahi yasayla düzenlenmesi,
görevin asli ve sürekliliği ile birlikte, keyfi ve takdiri atamaları
önlemek, yasayla belirlenen ölçütlere uygun davranmaktır. Sırf yönetici
istedi diye, anayasal güvence altındaki kamu görevlilerinin kurumlarını ve
-taşra atamaları düşünüldüğünde- yerlerini değiştirmek 128 inci maddeyle
bağdaşmayacağı gibi, hukuk devletiyle de bağdaşmaz. Yasayla düzenleme
yapılmasına rağmen tüm yetki geniş, sınırsız ve belirsiz şekilde Genel
Sekreterin teklifi üzerine Başkanın uygun görmesine bağlanmıştır. Bu
sınırsız takdir yetkisi, keyfiliğe varacak derecede geniş tutulmuştur.
Hizmetin gereğini, kamu yararını ve bunların dayanacağı haklı nedenleri,
yasanın açık ve net şekilde güvence altına alması gerekir. Aksi halde
atama, hizmetin gereğini, kamu yararını ve hukuksal güvenceyi aşarak sadece
Başkanın takdirine ve taşra atamalarıyla birlikte sürgüne dönüşür. Dava
konusu kural, 657 sayılı Yasayla getirilen yasal güvenceyi de hukuka aykırı
olarak ortadan kaldırmaktadır.
Yasa
kuralı, ilgili kişilerin mevcut şartlar altında belirli bir işlemin ne tür
sonuçlar doğurabileceğini makul bir düzeyde öngörmelerini mümkün kılacak
şekilde düzenlenmelidir. Öngörülebilirlik şartı olarak nitelendirilen bu
ilkeye göre yasanın uygulanmasında takdirin kapsamı ve uygulama yöntemi,
bireyleri keyfi ve öngöremeyecekleri müdahalelerden koruyacak düzeyde
açıklıkla yazılmalıdır. Belirlilik, kişilerin hukuk güvenliğini korumakla
birlikte idarede istikrarı da sağlar.
Anayasanın
7 nci maddesindeki “Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet
Meclisi’nindir. Bu yetki devredilemez” kuralına göre, yasa koyucunun temel
ilkeleri koymadan, çerçeveyi çizmeden yürütmeye yetki vermemesi, sınırsız,
belirsiz bir alanı, yönetimin düzenlemesine bırakmaması gerekir. Yasa ile
yetkilendirme Anayasanın öngördüğü biçimde yasa ile düzenleme anlamına
gelmez. Yasa koyucu, gerektiğinde sınırlarını belirlemek koşuluyla bazı
konuların düzenlenmesini idareye bırakabilir. Anayasanın 2 nci maddesindeki
hukuk devleti ilkeleri de 7 nci maddenin bu şekilde değerlendirilmesini ve
uygulamaya geçilmesini gerektirir.
Dava
konusu kuralla, Anayasanın 128 inci maddesinin ikinci fıkrası gereğince
yasayla düzenlenmesi zorunlu olan idarî personelin, yüksek yargı organının
kadrosundan yürütme organının merkez ve taşra teşkilatlarına atamaları
öngörülmekte ve buna ilişkin tüm yetki sınırsız ve belirsiz şekilde Başkana
bırakılmaktadır. Anayasanın 7 nci maddesi gereğince yasa koyucunun temel
ilkeleri koymadan, çerçeveyi çizmeden yürütmeye yetki vermemesi, sınırsız,
belirsiz bir alanı, yönetimin düzenlemesine bırakmaması gerekir.
Açıklanan
nedenlerle, 6216
sayılı Yasanın 34 üncü maddesinin (1) numaralı fıkrasının “…
Mahkemenin hizmet birimlerinde çalışan 657 sayılı Kanuna tabi personel,
Genel Sekreterin teklifi ve Başkanın uygun görmesi üzerine, mükteseplerine
uygun olarak Adalet Bakanlığınca Bakanlık merkez ve taşra teşkilatı
kadrolarına atanabilirler” bölümü Anayasanın 2 nci, 7 nci ve 128 inci
maddelerine aykırı olup, iptali gerekmektedir.
16) 6216
Sayılı Yasanın 36 ncı Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının, “teklif”
Sözcüğünün Yanında Yer Alan “… çoğunluğuna …” Sözcüğünün; “… ve Türkiye
Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün …” ve “… kanun hükmünde kararnamelerin ise
yetki kanununda öngörülen süre içinde çıkarılıp çıkarılmadığı ile
Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu üyelerinin imzalarının bulunup
bulunmadığı” Bölümlerinin Anayasaya Aykırılığı
36 ncı
maddede “şekil bakımından iptal davası ve sınırı” düzenlenmiştir. Maddenin
(1) numaralı fıkrasına göre şekil bakımından denetim;
a) Anayasa
değişikliklerinde teklif çoğunluğuna, oylama çoğunluğuna ve ivedilikle
görüşülemeyeceği şartına uyulup uyulmadığı;
b)
Kanunların ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün son oylamasının
öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı;
c) Kanun
hükmünde kararnamelerin ise yetki kanununda öngörülen süre içinde çıkarılıp
çıkarılmadığı ile Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu üyelerinin imzalarının
bulunup bulunmadığı hususlarıyla sınırlı olarak yapılacaktır.
Anayasanın
148 inci maddesinde, Anayasa Mahkemesinin;
(i)
Anayasa değişikliklerini,
(ii) Kanunları,
(iii)
Kanun hükmünde kararnameleri,
(iv) TBMM
İçtüzüğünü,
Şekil
bakımından denetleyip karara bağlayacağı belirtilmiştir.
Aynı
maddede bu denetimin nasıl yapacağı ve sınırları da gösterilmiştir. Buna
göre şekil bakımından denetleme;
(i)
Anayasa değişikliklerinde, teklif ve oylama çoğunluğuna ve ivedilikle
görüşülemeyeceği şartlarına uyulup uyulmadığı,
(ii)
Kanunlarda, son oylamanın, öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı,
Hususlarıyla
sınırlı olarak yapılabilecektir.
Görüldüğü
gibi, Anayasada, Kanun hükmünde kararnameler ile TBMM İçtüzüğünün şekil
bakımından denetimi için herhangi bir sınırlama getirilmemiştir.
Anayasanın
bu hükümleri karşısında, dava konusu kurallar incelendiğinde şu
değerlendirmeler ortaya çıkmaktadır.
a)
Anayasada, Anayasa değişikliklerinde, “teklif ve oylama çoğunluğu” ifadesi
geçtiği halde, Yasada bu ifade değiştirilerek, “teklif çoğunluğuna, oylama
çoğunluğuna” şekline getirilmiştir. Böylece, teklif de oylama da “çoğunluğa”
bağlanmıştır.
Anayasadaki
“teklif ve oylama çoğunluğu” ifadesi, Anayasa Mahkemesi tarafından
yorumlanarak karar altına alınmış, “teklif”, “teklif çoğunluğu”ndan farklı
ve bağımsız olarak değerlendirilmiştir. Anayasa Mahkemesi, Anayasayı
yorumlamakla yetkili tek kurum olup kararları, yasama, yürütme ve yargı
organları ile idare makamlarını, gerçek ve tüzelkişileri bağlar. Yasa
koyucu, Anayasaya uygun davranmak zorundadır, Anayasanın koyduğu hükümleri
değiştirip sınırlayamaz.
Anayasanın 6 ncı maddesinde,
hiçbir kimse veya organın kaynağını Anayasadan almayan bir Devlet yetkisini
kullanamayacağı öngörülmüştür ve “yasama yetkisi” de bu maddede belirtilen
yetkidir. Yasama yetkisini kullanan TBMM de kaynağını Anayasadan almayan
Devlet yetkisi kullanamaz. Anayasa hükümleri, diğer organ, kurum kuruluş ve
kişiler gibi yasama organını da bağlayan temel hukuk kurallarıdır.
Anayasa
Mahkemesinin, 05.06.2008 günlü, E.2008/16, K.2008/116 sayılı kararında da
belirtildiği gibi, Anayasanın 148 inci maddesindeki, Anayasa
değişikliklerinde şekil denetiminin “teklif ... şartına uyulup uyulmadığı”
hususlarıyla sınırlı olduğunu ifade eden hüküm, “geçerli teklif” koşulunun
bulunup bulunmadığına yönelik olarak yapılacak bir denetimi de içerir.
Dava
konusu kuralda, “teklif” yerine “teklif çoğunluğuna” sözcükleri kullanılmak
suretiyle, Anayasa Mahkemesinin şekle ilişkin denetim yetkisi, Anayasaya
aykırı biçimde sınırlanmakta, Anayasa Mahkemesi kararı da yok
sayılmaktadır.
b)
Anayasada, kanunların şekil bakımından denetlenmesinin, son oylamanın,
öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı hususuyla sınırlı olarak
yapılabileceği belirtildiği, kanun hükmünde kararnameler ile TBMM
İçtüzüğünün şekil bakımından denetimi için herhangi bir sınırlama
getirilmediği halde, Yasada her iki düzenleme için de yasayla denetim
sınırlaması getirilmiş, böylece Anayasa Mahkemesinin kanun hükmünde
kararnameler ile TBMM İçtüzüğünün şekil bakımından denetimi, Anayasada
sınırlama olmadığı halde Yasayla sınırlanmıştır.
Açıklanan
nedenlerle, 6216
sayılı Yasanın 36 ncı maddesinin (1) numaralı fıkrasının,
a) “teklif”
sözcüğünün yanında yer alan “… çoğunluğuna …” sözcüğü,
b) “… ve
Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün …” bölümü,
c) “…kanun
hükmünde kararnamelerin ise yetki kanununda öngörülen süre içinde çıkarılıp
çıkarılmadığı ile Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu üyelerinin imzalarının
bulunup bulunmadığı” bölümü,
Anayasanın
148 inci maddesine aykırı olup, iptali gerekmektedir.
17) 6216
Sayılı Yasanın 39 uncu Maddesinin (4) Numaralı Fıkrasının Anayasaya
Aykırılığı
“Eksikliklerin
tamamlattırılması ve görüş bildirme” başlıklı 39 uncu maddenin (4) numaralı
fıkrasında, iptal davalarında Mahkemece esasın incelenmesine karar
verilmesi hâlinde, dava dilekçesi ile eklerinin, Türkiye Büyük Millet
Meclisi Başkanlığı, Başbakanlık ile iptal davası açmaya yetkili siyasi parti
gruplarına gönderileceği; dava dilekçesi ve ekleri gönderilen bu
makamların, iptal davasıyla ilgili yazılı görüşlerini değerlendirilmek
üzere Mahkemeye bildirebilecekleri belirtilmiştir.
İptal
davaları, Anayasanın 150 nci maddesi gereğince, Cumhurbaşkanı, iktidar ve
anamuhalefet partisi Meclis grupları ile TBMM üye tamsayısının en az beşte
biri tutarındaki üyeler tarafından açılmaktadır. Dava konusu fıkrada, bu
dava dilekçesi ve eklerinin, iptal davasını açan taraf dışındaki makamlara
gönderilmesi öngörülmektedir.
Yasal
zorunluluk kazandırılan bu durum, kuvvetler ayrılığı ve yargı bağımsızlığı
ilkeleriyle bağdaşmamaktadır. TBMM zaten yasama faaliyeti denetlenen
organdır. Başbakanlık ise yürütme organının siyasal kanadıdır; tasarı sunma
ve çoğunluk esası yoluyla yasama sürecini etkileme gücüne sahiptir.
İptal
davası, açılmasıyla birlikte, artık Anayasanın Başlangıç bölümünde
belirtilen kuvvetler ayrılığı ilkesine göre, Anayasanın 9 uncu maddesi
gereğinde “Türk Milleti” adına yargı yetkisi kullanan “bağımsız” mahkemenin
görev ve yetki alanına girmektedir. Davanın açılmasıyla birlikte, bu
davanın sonuçlanmasına kadar geçecek tüm süreç, Anayasanın 138 inci
maddesindeki “mahkemelerin bağımsızlığı” ilkesinin koruma ve güvencesi
altındadır. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin
kullanılmasında mahkemelere ve yargıçlara emir ve talimat veremez, genelge
gönderemez, tavsiye ve telkinde bulunamaz. Dava konusu fıkradaki “iptal
davasıyla ilgili yazılı görüş” de bu kapsamdadır. Düzenlemedeki
“değerlendirilmek üzere” ifadesi, bu aykırılığı daha da pekiştirmektedir.
Tasarı, değerlendirmek üzere görüş sormayı zorunlu hale getirmekte ve yargı
bağımsızlığına müdahale etmektedir.
Yazılı
görüş istenilmesi öngörülen makamlar, yasama organı ve yürütme organı
içindedir. Davayla ilgili değerlendirmelerin yapılmasında, yasama ya da
yürütme organlarından görüş istemek yargı bağımsızlığını zedeler. Kaldı ki,
iptal davasının konusunu oluşturan yasalar, kanun hükmünde kararnameler ve
TBMM İçtüzüğü zaten yasama ve yürütme organının faaliyetleri sonucu ortaya
çıkan hukuk metinleridir.
Öte yandan
Anayasanın ne 148 inci ne de 149 uncu maddelerinde, dava konusu kuralda yer
alan makamlardan görüş alma konusunda bir yetki, bağımsızlık ilkesinin
gereği olarak, öngörülmemiştir. 149 uncu madde gereğince, Anayasa Mahkemesi
Yüce Divan sıfatıyla baktığı davalar dışında kalan işleri dosya üzerinden
inceleyecektir. 149 uncu maddede Anayasa Mahkemesine tanınan yetki, gerekli
gördüğü hallerde sözlü açıklamalarını dinlemek üzere “ilgilileri ve konu
üzerinde bilgisi olanları” çağırabilme yetkisidir. Anayasa koyucu, burada
da bağımsızlık ilkesini titizlikle korumuş, “ilgililer ve konu üzerinde
bilgisi olanlar” sözcüklerini kullanmak suretiyle, bakılan davadaki ve
iptal yetkisine sahip olduğu belgelerin tarafı olabilecek makamlar yerine
konuyla ilgili ve konu üzerindeki bilgisi olanları tercih etmiştir. Anayasa
Mahkemesinin, anayasal yargılama sürecinde zaten, tüm kurum ve kurullardan
bilgi ve belge isteme, ilgilileri dinleme yetkisi bulunmaktadır. Bu yetki,
yargı faaliyetinin doğal sonucudur ve gerektiğinde kullanılır.
Mahkemenin
elinde böylesine geniş ve bağımsızlığı etkilemeyecek bir anayasal yetki var
iken, yasa koyucu tarafından dava konusu kuralda yer alan düzenlemenin
yapılması, kaynağını Anayasadan almayan bir yetkinin kullanılması
niteliğindedir.
Düzenleme
erkler ayrılığı ilkesiyle de uyumlu değildir. Çünkü Anayasada her organ,
kendi alanında yetkili kılınmış; birbirlerinin yetki alanına girmeleri
önlenmiştir. Hukuk devleti ilkesi ve evrensel hukuk, yargının yasama ve
yürütme karşısında tam bağımsızlığını gerektirir. Nasıl bir yasa tasarısı
hazırlanıp görüşülürken Anayasa Mahkemesinden görüş alınmıyorsa, alınmaması
gerekirse, yargı evresinde de yasama ve yürütme organlarından görüş
alınması, kuvvetler ayrılığı ilkesine uygun düşmez. Ayrıca, TBMM
görüşmeleri tutanakta, Başbakanlık görüşü de yasa tasarısı gerekçesinde
vardır; yasama sürecince birçok kurum ve kuruluşun görüşüne
başvurulmaktadır ve anayasal yargılama evresinde kuşkusuz bunlardan
yararlanmaktadır.
Anayasa
yargısına dava hakkı, Anayasanın 36 ncı maddesinin güvencesi altındadır.
Adil yargılanma hakkının, yasayı hazırlama sürecine katılan ve hazırlayan
taraflarda olduğu gibi, yasaların genelliği ve kamu yararı amacı gereği tüm
toplumda hissedilmesi, anayasal denetimde en ufak kuşkunun bulunmaması
gerekir.
Açıklanan nedenlerle, 6216 Sayılı
Yasanın 39 uncu maddesinin (4) numaralı fıkrası Anayasanın
Başlangıç’ında yer alan kuvvetler ayrılığı ilkesi ile 2 nci, 9 uncu, 36
ncı, 138 inci, 148 inci ve 149 uncu maddelerine aykırı olup iptali
gerekmektedir.
18) 6216
Sayılı Yasanın 45 inci Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasında Yer Alan “… idari
ve yargısal …” Sözcüklerinin Anayasaya Aykırılığı
45 inci
maddede, “Bireysel başvuru hakkı” düzenlenmiş, dava konusu sözcüklerin yer
aldığı (2) numaralı fıkrada da “İhlale neden olduğu ileri sürülen işlem,
eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru
yollarının tamamının bireysel başvuru yapılmadan önce tüketilmiş olması
gerekir” denilmiştir.
Bireysel
başvuru, 5982 sayılı Yasayla yapılan Anayasa değişikliğiyle hukuk ve yargı
sistemimize monte edilmiş, bireysel başvuruları karar bağlama yetkisi de
Anayasanın 148 inci maddesiyle Anayasa Mahkemesine verilmiştir.
Bireysel
başvurunun anayasal ilkeleri 148 inci maddede; “Herkes, Anayasada güvence
altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları
Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal
edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Başvuruda
bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır.
Bireysel başvuruda, kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme
yapılamaz” şeklinde gösterilmiş ve “bireysel başvuruya ilişkin usul ve
esaslar kanunla düzenlenir” denilmiştir.
Yasa
koyucu, bireysel başvuruya ilişkin usul ve esasları düzenlerken, Anayasanın
çizdiği çerçeveye ve koyduğu ilkelere aykırı olmamak koşuluyla, usul ve
esasları belirleyecektir.
Bireysel
başvurunun temel ilke ve koşullardan biri, “olağan kanun yollarının
tüketilmiş olması”dır. Olağan kanun yolları tüketilmedikçe bireysel
başvuruda bulunulamayacaktır.
Anayasadaki
“olağan kanun yolları” sözcükleri, 6216 sayılı Yasanın 45 inci maddesinin
(2) numaralı fıkrasında, “kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru
yollarının tamamı” şeklinde gösterilmiştir. “Olağan kanun yolu sözcükleri”
“idari ve yargısal” olmak üzere ikili ayrıma tabi tutulmuştur. Böylece,
“yargısal” başvuru yolundan bağımsız olarak “idari” başvuru yolu da
tüketilmiş olmak koşuluyla bireysel başvurunun yolunu açabilecektir.
“İdari ve
yargısal” sözcükleri, “olağan kanun yolu” sözcüklerini açık ve net olarak
açmamakta, aksine, başvuru için, soyut, kuşkuya ve anlam karışıklığına
neden olacak belirsizlik içermektedir. İdari başvuru yolunun ne zaman nerede
tüketileceği açık ve net değildir. Buradaki belirsizlik, “ve yargısal”
sözcükleriyle yargısal başvuru yoluna da yansımaktadır. Anayasanın 36 ncı
ve 125 inci maddelerinde yargısal başvuru yolları için sınırlama
yapılmadığına göre, tüm idari başvuru yollarının, yargı denetimine açık
olması Anayasa hükmü ve güvencesi altındadır. Hal böyle iken, idari başvuru
yollarının her hal ve durumda yargı yoluna açık olduğu göz önünde
bulundurulduğunda, bu belirsizlik ve kargaşa daha net olarak ortaya
çıkmaktadır.
Hukuk
devleti, belirsizliği, kargaşayı kabul etmez. İsteyen istediği başvuruyu
yapsın, başvuruları karara bağlayacak Anayasa Mahkemesi bunun içinden
ayıklama yapar yaklaşımın da hukuk devletinde kabul edilemez. Yasa
kuralları, herkesin anlayacağı, kuşkuya düşmeyeceği açıklık ve netliği,
belirliliği içermelidir. İdari ve yargısal sözcükleri, toplumun değişik
kesimleri tarafından farklı yorumlanmakta, hatta hukukçular arasında dahi
fikir birliği oluşmamaktadır. Bir yandan da Anayasa Mahkemesinin,
Anayasanın 125 inci maddesi kapsamında, idari yargının yerine geçmesi de
anlaşılabilmektedir. İhlale neden olan idari işlem ya da eylem, Anayasanın
125 inci maddesi uyarınca idari yargının görev alanına girmektedir. İdari
eylem ve işlemin başvuru hakkı kapsamında başvuru yolu içine alınması,
Anayasa Mahkemesine idari yargı yetkisi vermiş olacağından, Anayasanın 125
inci maddesine de aykırıdır.
Birçok
hukukçu nezdinde, söz konusu düzenlemeden ne anlaşıldığı sorulmuş, farklı
yorumlar alınmıştır. Türk hukuk sistemine ilk kez giren “bireysel
başvuru”nun, temel hak ve özgürlük ihlalini saptama özelliği göz önünde
bulundurulduğunda, hem Anayasada yer alan bireysel başvuru ilkeleri hem de
hukuk devleti yönlerinden sorunlar ve belirsizlikler olmamalıdır. Hak
aramanın yolu belirsiz olursa, hak arama özgürlüğü ortadan kalkar.
Anayasada,
olağan kanun yolu, geniş anlamda kullanılmış olmakla birlikte, “idari”
başvuru yolları açık ve net olarak gösterilmemiştir. Olağan kanun yolunun
tanımı da yapılmamıştır. Burada, usul yasaları ve diğer yasalarda yer alan
“olağan” sözcüğü mü, yoksa tüm kanun yollarının mı kastedildiği
anlaşılmamakta ya da okunduğunda farklı anlamalara neden olmaktadır. Yasa
koyucu, usul ve esasları düzenlerken, bu farklı anlamaları çözmek yerine,
kendisi daha belirsiz hale getirmiştir. Anayasada yer alan “olağan kanun
yolu” sözcüklerinin tanımı açık ve net olarak yapılmadıkça bu kargaşa
sürecektir. Yasadaki “yargısal başvuru yolu”nun, mevcut yasalardaki olağan
yolları mı kapsadığı, olağanüstü kanun yollarını kapsayıp kapsamadığı da
açık değildir.
Öte
yandan, idari başvuru yolunun ayrıca belirtilmesi ve bunun açılmayarak
soyut olarak kullanılması, başvurucular yönünden kargaşaya yol açarken
Mahkemenin de yükünü gereksiz yere artıracaktır. Asıl önemlisi, yargısal
kanun yolu tüketilmeden verilen bu başvuru hakkı, Anayasada dayanağını
bulmadığı gibi, Anayasanın 36 ncı ve 125 inci maddeleri yönünden de sorun
yaratacak ve idari yargı yerine geçen yeni bir yolu açmış olacaktır.
“İdari” sözcüğü ile amaçlanan, yargısal başvuru yolunun olmadığı işlem ise,
bu ancak Anayasa ile sınırlamayı gösterir ki, Anayasanın yargı denetimi
dışında bıraktığı işlemler zaten bireysel başvuru konusu olamayacaktır.
Geriye, yargıya başvurunun süre ile sınırlandırıldığı alanlar kalmaktadır
ki, burada da, bireysel başvuru süresi olan 30 gün karşımıza çıkmaktadır.
Bu belirsizlikler, uygulama sonrası içtihatlara da bırakılamaz.
İdari
kanun yolundan kasıt, Avrupa İnsan Hakları Avrupa Mahkemesinin (AİHM) de
kabul ettiği, “etkin başvuru yolunun yokluğu” ya da “yerleşmiş olağan
başvuru yollarından etkili sonuç alınamama” gibi nedenlere dayanıyorsa
bunlar da yasada açık olarak gösterilmeli ya da sayılmalı, belirsizlik
giderilmelidir. Ayrıca, bu tür bireysel başvurulardan sonra ortaya
çıkabilecek “değişen hukuksal durum” ya da “yeni yargı yolu” gibi sorunlar
da açıklığa kavuşturulmalıdır. Bu tür belirsizlikler, öngörülebilirliği de
engelleyeceğinden iç kargaşanın artmasına, özellikle yargılamanın uzamasına
ve AİHM başvurularına yansımasına neden olacaktır. Sonuçta, adil yargılanma
hakkı, makul süre içinde yargılama, mümkün olan süratte yargılama ilkeleri
zedelenecek, bireysel başvuru amacına ulaşılamayacaktır.
Anayasadaki
“olağan kanun yollarının” itiraz ve temyiz dahil, kullanılabilecek tüm
yollar olduğu düşünüldüğünde, tasarıda, “idari” sözcükleri kullanılmak
suretiyle, Anayasa Mahkemesinin inceleme alanı genişletilmektedir. Bir
yandan da, Anayasada “bireysel başvuruda, kanun yolunda gözetilmesi gereken
hususlarda inceleme yapılamaz” denilerek, anayasal sınırlama yapılmaktadır.
Genişleme ve sınırlama bir arada değerlendirildiğinde, bireysel başvuruda
tüm inisiyatifi Anayasa Mahkemesine bırakan bir esneklik öngörülmektedir.
Bunun anlamı, bireysel başvuruyu istediği şekilde kullanma yetkisine sahip
bir Anayasa Mahkemesidir ki bu durum da hukuk devletiyle bağdaşmaz.
Açıklanan nedenlerle, 6216 Sayılı
Yasanın 45 inci maddesinin (2) numaralı fıkrasında yer alan
“… idari ve yargısal …” sözcükleri Anayasanın 2 nci, 36 ncı, 125 inci ve
148 inci maddelerine aykırı olup iptali gerekmektedir.
19) 6216
Sayılı Yasanın 45 inci Maddesinin (3) Numaralı Fıkrasının Anayasaya
Aykırılığı
45 inci
maddenin (3) numaralı fıkrasında, aleyhine doğrudan bireysel başvuru
yapılamayacak işlemler;
(i) yasama
işlemleri ve
(ii)
düzenleyici idari işlemler olarak;
Bireysel
başvurunun konusu olamayacak işlemler ise;
Anayasa
Mahkemesi kararları ve
Anayasanın
yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler olarak gösterilmiştir.
Anayasanın
148 inci maddesinde, bireysel başvuru için herhangi bir işlem sınırlaması getirilmemiştir.
Anayasa hükmüne göre, “Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve
özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi
birinin kamu gücü tarafından ihlal” edilmesi bireysel başvuru için
yeterlidir. Burada temel işlem, kamu gücü tarafından ihlaldir. Anayasa
koyucu, ihlalin hangi işlemle yapılacağı konusunda bir ayrım yapmadığı
gibi, sınırlama da yapmamıştır. Diğer deyişle, bireysel başvuru
yapılamayacak işlemler Anayasada gösterilmemiştir; istisna getirilmemiştir.
Anayasada kamu gücü konusunda bir sınırlama getirilmemiştir.
Yasa
koyucu, Anayasada öngörülmeyen bir sınırlamayı, kendi takdiri ile
belirleyemez; sınırlama varsa genişletemez.
Benzer
şekilde, Anayasa, bireysel başvuru konusunda kamu gücüne dayalı tüm
işlemler için doğrudan ya da dolaylı başvuru yöntemi ayrımı yapmadığından,
yasayla böyle bir ayrıma da gidilemez. Gidildiği takdirde başvuruda
sınırlama yapılmış olur. Yasama işlemleri ve düzenleyici idari işlemler
aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamaması, söz konusu işlemler için
sınırlama anlamına gelir.
Bireysel
başvuru, temel hak ve özgürlük ihlallerinin önlenmesi için getirilen
“kendine özgü” bir müessesedir. Tıpkı, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi
başvuruları gibi, evrensel hukuk ilkelerinin uygulanması gereken bir müessesedir.
Hukuk devleti, yasaların Anayasaya olduğu gibi, evrensel hukuk ilkelerine
de uygunluğu gerektirir. Temel hak ve özgürlükler, Anayasanın ve evrensel
hukukun belirlediği esaslara bağlı olarak sınırlandırılsa bile, bu hak ve
özgürlüklerin en temel koruyucusu olan “hak arama özgürlüğü”
sınırlandırılamaz. Nitekim, Anayasanın 36 ncı maddesinde herhangi bir
sınırlama öngörülmemiştir. Konu temel hak ve özgürlüğün ihlali karşısında
hakkın aranması olunca, Anayasayla getirilen sınırlamalar bile anlamını
kaybeder. Kimi konularda, Anayasayla yargı denetimi dışında tutulan
işlemler, eğer temel hak ve özgürlükleri ihlal ediyorsa, bu konuda
yapılacak başvurunun dışında kalamazlar. Aksi halde, Anayasa, temel hak ve
özgürlükleri güvence altına alan değil, bu hak ve özgürlükleri sınırlayıp
engelleyen bir temel belge olur ki, hukuk devleti ilkesi bunu kabul etmez.
Anayasadaki sınırlama sınırı, ancak ve ancak temel hak ve özgürlük
kullanımının önündeki engellerin kaldırılması, herkesin hak ve özgürlükleri
eksiksiz kullanımı için vardır.
Açıklanan nedenlerle, 6216 Sayılı
Yasanın 45 inci maddesinin (3) numaralı fıkrası Anayasanın
2 nci, 36 ncı ve 148 inci maddelerine aykırı olup iptali gerekmektedir.
20) 6216
Sayılı Yasanın 46 ncı Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasının Birinci Tümcesinin
Anayasaya Aykırılığı
Bireysel
başvuru hakkına sahip olanların düzenlendiği 46 ncı maddenin (2) numaralı
fıkrasında, “kamu tüzel kişileri bireysel başvuru yapamaz” denilmiştir.
Böylece, ihlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal nedeniyle
güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenen kamu tüzel kişilerinin
bireysel başvuru hakları, yasa koyucu tarafından engellenmiştir.
Anayasanın
148 inci maddesinde, kimlerin bireysel başvuru hakkına sahip olduğu
hususunda herhangi bir ayrım yapılmamıştır. Maddede; “Herkes, Anayasada
güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları
Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal
edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir” denilmiş ve yasa
koyucuya da “herkes” tarafından kullanılması gereken bu hakkın istisnası
konusunda bir takdir hakkı verilmemiştir. Bireysel başvuruya ilişkin usul
ve esasların yasayla düzenlenmesi, bireysel başvuru sahipleri hakkında bir
seçme yapma hakkını yasa koyucuya vermez. Anayasanın düzenlediği alan
içinde öngörülmeyen bir hak kullanımı yasağı, yasa koyucu tarafından
kullanılamaz. Anayasaya göre bireysel başvuru, herkes tarafından
yapılabilecektir.
Anayasanın
36 ncı maddesinde de hiçbir ayrım yapılmaksızın “herkes” sözcüğü
kullanılmıştır.
Öte
yandan, kamu tüzelkişisi sözcükleri geniş bir kavramdır. Anayasanın 123
üncü maddesine göre, yasayla veya yasanın açıkça verdiği yetkiye
dayanılarak kurulan kamu tüzelkişiliği, Anayasanın 135 inci maddesindeki
kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarını ve bunların üst
kuruluşlarını da kapsamaktadır. Genel idare esaslarına göre çalışan kamu
tüzelkişisi olduğu gibi, işleme ve ticari esaslara göre çalışan kamu
tüzelkişisi de bulunmaktadır.
Açıklanan nedenlerle, 6216 Sayılı
Yasanın 46 ncı maddesinin (2) numaralı fıkrasının birinci
tümcesi Anayasanın 36 ncı ve 148 inci maddelerine aykırı olup iptali
gerekmektedir.
21) 6216
Sayılı Yasanın 47 nci Maddesinin (6) Numaralı Fıkrasında Yer Alan “… yazı
işleri …” Sözcüklerinin Anayasaya Aykırılığı
“Bireysel
başvuru usulü” 47 nci maddede altı fıkra halinde gösterilmiştir. Başvuru
dilekçesinde bulunması gereken bilgi ve konular ile dilekçeye eklenmesi
gereken belgeler sayıldıktan sonra, (6) numaralı fıkrada, “Başvuru
evrakında herhangi bir eksiklik bulunması hâlinde, Mahkeme yazı işleri
tarafından eksikliğin giderilmesi için başvurucu veya varsa vekiline onbeş
günü geçmemek üzere bir süre verilir ve geçerli bir mazereti olmaksızın bu
sürede eksikliğin tamamlanmaması durumunda başvurunun reddine karar
verileceği bildirilir” denilmiştir.
“Yazı
işleri”, müdürlük olarak, 6216 sayılı Yasanın 29 uncu maddesinde,
Mahkemenin “hizmet birimleri” arasında sayılmıştır. Mahkemenin idari
teşkilatı içinde, idari personel tarafından oluşan, idari birimdir. Bu
kapsamda, 47 nci maddenin (6) numaralı fıkrasına göre yapılan eksikliğin
giderilmesi işinin de idari nitelikte olduğu ortaya çıkmaktadır.
Anayasanın
148 inci maddesinde, bireysel başvuruların, Anayasa Mahkemesi tarafından
karara bağlanacağı belirtilmiştir. Bir mahkemenin karara bağlayacağı işler,
şekil ve esas olmak üzere bütündür. Başvuru evrakları ya da dava
dilekçeleri şekil kapsamında olup, bu bütünlükten soyutlanamaz. Buna bağlı
olarak, başvuru evrakında eksikliğin bulunup bulunmadığının saptanması,
eksiklik varsa giderilmesi için işlem yapılması ve eksikliği tamamlayacak
tarafa süre verilmesi, idari işlem değil, Mahkeme işlemidir. Mahkeme işlemi
ise, idari birimler tarafından yapılamaz. Eksikliklerin saptanması ve süre
verilmesi konusu, bir kararla belirlendikten sonraki işlemler ancak hizmet
birimleri tarafından yapılabilir.
Nitekim,
Anayasanın 149 uncu maddesinde de bireysel başvuruların “kabul
edilebilirlik” incelemesi, hizmet birimlerine bırakılmamış, “komisyonlara”
bırakılmıştır. Başvuru evraklarındaki eksiklik saptaması ise başvuruların
kabul edilebilirlik incelemesi kapsamındadır. Yazı işleri, komisyon yerine
geçemez.
Açıklanan nedenlerle, 6216 Sayılı
Yasanın 47 nci maddesinin (6) numaralı fıkrasında yer alan
“… yazı işleri …” sözcükleri Anayasanın 148 inci ve 149 uncu maddelerine
aykırı olup iptali gerekmektedir.
22) 6216
Sayılı Yasanın 49 uncu Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasının Anayasaya
Aykırılığı
“Esas
hakkındaki inceleme” başlıklı 49 uncu maddenin (2) numaralı fıkrasında,
“Bireysel başvurunun kabul edilebilirliğine karar verilmesi hâlinde,
başvurunun bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına gönderilir. Adalet Bakanlığı
gerekli gördüğü hâllerde görüşünü yazılı olarak Mahkemeye bildirir”
denilmiştir.
Bireysel
başvuru, bir dava olmamakla birlikte, Anayasanın 36 ncı maddesi kapsamında,
kendine özgü bir hak arama yoludur. Tüm hak ve özgürlüklerin eksiksiz
yaşama geçirilmesinde karşılaşılan sorunlar, diğer deyişle hakkın ihlalinin
tespiti, hak arama yoluyla çözüm bulur. Hak arama ise Anayasanın
Başlangıç’ı, 9 uncu ve 138 inci maddeleri bütünlüğü içinde, kuvvetler
ayrılığı ilkesi kapsamında, “Türk Milleti” adına bağımsız mahkemelerce
yerine getirilir. Mahkemelerin bağımsızlığı, yargılamanın her aşamasında,
mahkemeye ve yargıca gelecek her türlü baskıyı ve kuşkuyu reddeder. Hukuk
devletinin olmazsa olmazı “bağımsız yargı”nın özellikle yürütme organı
karşısındaki bağımsızlığı evrensel hukukun da önemle koruduğu bir alandır.
Dava
konusu kuralda geçen Adalet Bakanlığı, yürütme organı içinde bir
bakanlıktır. Bilgi için de olsa, dava dosyası niteliğindeki bireysel
başvurunun bir örneğinin Adalet Bakanlığına gönderilmesi, yargı
bağımsızlığını zedeler. Başvuru sahiplerinin olduğu kadar toplumun da, adil
yargılama konusunda en ufak kuşkusu olmamalıdır. Belgelerin Adalet
Bakanlığına gönderilmesinin yasa koyucu tarafından öngörülmesi, daha
uygulama aşamasına gelmeden, bireysel başvuru müessesesine olan güveni
sarsıcı niteliktedir.
Anayasanın
148 inci ve 149 uncu maddelerinde de öngörülmeyen bu tür düzenleme, dava
konusu fıkranın ikinci tümcesiyle daha da güvensiz hale gelmiştir. Adalet
Bakanlığının gerekli gördüğü hallerde görüş bildirmesi, görüş bildirme
işlemini, Bakanlığın sınırsız takdirine bırakmakla belirsiz, soyut ve keyfi
uygulamalara açık hale getirir. Görüş bildirip bildirmeme, Mahkemenin bu
görüşü bekleyip beklememe gibi belirsizlikler, öngörülebilirlik ilkesinin
de ihlali niteliğindedir.
Kaldı ki,
dava konusu kuralın yer aldığı 49 uncu maddenin (3) numaralı fıkrasında,
komisyonlar ve bölümlerin bireysel başvuruları incelerken bir temel hakkın
ihlal edilip edilmediğine yönelik her türlü araştırma ve incelemeyi
yapabileceği, Başvuruyla ilgili gerekli görülen bilgi, belge ve deliller
ilgililerden isteyebileceği öngörülmüştür. (4) numaralı fıkraya göre,
Mahkeme, incelemesini dosya üzerinden yapmakla birlikte, gerekli görürse
duruşma yapılmasına da karar verebilecektir. (3) ve (4) numaralı
fıkralardaki bu uygulamalar, tamamıyla Mahkemenin bağımsızlığı çerçevesinde
bir inisiyatifle yürütülecek iken, yasa koyucunun bağımsızlık ilkesi dışına
çıkarak düzenleme yapması Anayasa ile bağdaşmaz.
Dava
konusu fıkradaki gibi belirsizlikler, bireysel başvuru yoluyla hak ihlali
tespiti konusunda çözüm yerine kaos yaratacak ve AİHM başvurularını
geciktirme dışında asıl amacına ulaşamayacaktır. Bireysel başvuru hakkının
etkili bir iç hukuk yolu sayılması için, Anayasa Mahkemesinin bu tür
belirsizlikler içine itilmesi yerine makul bir süre içinde karar vermesi
için önlemlerin alınması gerekir.
Açıklanan nedenlerle, 6216 Sayılı
Yasanın 49 uncu maddesinin (2) numaralı fıkrası Anayasanın
Başlangıç’ı ile 2 nci, 9 uncu, 36 ncı, 138 inci, 148 inci ve 149 uncu
maddelerine aykırı olup iptali gerekmektedir.
23) 6216
Sayılı Yasanın 50 nci Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasının Anayasaya
Aykırılığı
“Kararlar”
başlıklı 50 nci maddenin (1) numaralı fıkrasında, Esas inceleme sonunda,
başvurucunun hakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verileceği,
ihlal kararı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması
için yapılması gerekenlere hükmedileceği belirtildikten sonra, (2) numaralı
fıkrada, “Tespit edilen ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa, ihlali
ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapmak üzere dosya
ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar
bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel
mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir. Yeniden yargılama yapmakla
yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında açıkladığı ihlali ve
sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar
verir” denilmiştir.
(2)
numaralı fıkranın birinci tümcesinde, tespit edilen ihlal bir mahkeme
kararından kaynaklanmışsa, “ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için
yeniden yargılama yapmak üzere” dosyanın ilgili mahkemeye gönderileceği
belirtilmiştir. Tümce iki yönüyle Anayasaya aykırılık taşımaktadır.
Birincisi, Anayasanın 148 inci maddesinde, Anayasa Mahkemesinin bireysel
başvuruyla ilgili yetkisinin, insan hakları ihlallerinin “tespitiyle”
sınırlı olduğu; Anayasada, bireysel başvuru kararlarıyla ilgili bir
düzenleme yapılmadığı halde, Yasayla kaynağını Anayasadan almayan bir yetki
kullanılmasıdır. Bu yetkide, “ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak” gibi
kesin ve mutlak bir sonuca bağlılık öz konusudur. Böylece, Anayasa
Mahkemesine, mahkemelerin üzerinde, bu mahkemelerin kararlarını değiştirme
yönünde bir yetki verilirken, mahkemelere de Anayasanın 138 inci maddesine
aykırı olarak yasayla emir ve talimat verilmektedir. İkincisi, yeniden
yargılamanın yasa koyucu tarafından dikte ettirilmesi ve dayatılmasıdır.
Oysa yeniden yargılama da, Anayasanın 36 ncı maddesi kapsamında bir hak
aramadır. Bu hakkın aranması, 36 ncı maddede hakkı ihlal edilenlere, diğer
deyişle taraflara tanınmıştır. Mahkemeler, yargılamanın yenilenmesi
hususunda bir başvuru olduğu takdirde yargılama yapacaklardır. Yargılamanın
yenilenmesini istemek bir haktır. Bu hak yasa koyucu tarafından Anayasa
Mahkemesine bırakılamaz. Anayasa Mahkemesine yasayla böyle bir görev
verilemez. Yasayla böyle bir görevlendirme yapılması, bağımsız yargı
üzerinde, bağımsızlık ilkesine aykırı bir denetim kurumu yaratır. Yargı bağımsızlığı,
yasama, yürütme yanında yargının kendi içinde bağımsızlığını da içerir.
Yargıda hiyerarşi değil, itiraz ve temyiz müesseseleri, diğer deyişle
işlevsel bir görev ve yetki dağılımı söz konusudur. Temyiz müesseseleri ise
alt derece mahkemelerin kararlarını bozsa bile onların yerine geçerek karar
veremez. Birinci tümce, Anayasanın 36 ncı maddesiyle birlikte 138 inci ve
148 inci maddelerine aykırılık taşımaktadır.
(2)
numaralı fıkranın ikinci tümcesinde, “yeniden yargılama yapılmasında hukuki
yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya
genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir” denilmek suretiyle
tamamen belirsiz ve öngörülemeyen bir düzenleme yapılmıştır. Hangi hallerde
tazminata hükmedileceği, hangi hallerde genel mahkemelerde dava açılması
yolu gösterileceği belirsizdir. Anayasada, yukarıda da belirtildiği gibi, Anayasa
Mahkemesinin bireysel başvuruyla ilgili yetkisi, insan hakları ihlallerinin
“tespitiyle” sınırlıdır. Bir ihlal durumunda, Anayasa Mahkemesinin
tazminata hükmedebileceğinin öngörülmesi, Anayasa Mahkemesinin yetkilerine
ve konumuna aykırıdır. Örneğin, mülkiyet hakkının ihlal edilmesi durumunda,
Mahkemenin tazminata karar verebilmesi için birinci derece mahkemesi gibi
çalışmasına, bilirkişi atayarak taşınmazın değerini saptamasına, dosyanın
ayrıntılarına girmesine gerek vardır. Oysa Mahkemenin ne işlevi ne de
yapısı buna uygundur, Anayasada da Anayasa Mahkemesi için böyle bir görev
ve yetki bulunmamaktadır.
Fıkranın
son tümcesinde ise, birinci tümceye bağlı olarak, yeniden yargılama
yapmakla yükümlü mahkemenin, Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında açıkladığı
ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden
karar vereceği belirtilerek, yeniden yargılamayı yapmakla yükümlü
mahkemenin vereceği karara, bağımsızlık ilkesine aykırı olarak doğrudan
yasa koyucu tarafından müdahale edilmiştir. Bir başka anlatımla, ihlal ve
sonuçlarını ortadan kaldırma, yasa koyucu tarafından zaten karara
bağlanmış, yeniden yargılama yapacak mahkemelere buna uyma yükümlülüğü
getirilmiştir.
Açıklanan nedenlerle, 6216 Sayılı
Yasanın 50 nci maddesinin (2) numaralı fıkrası Anayasanın 2
nci, 36 ncı, 138 inci ve 148 inci maddelerine aykırı olup iptali
gerekmektedir.
24- 25)
6216 Sayılı Yasanın 55 inci Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasının Son
Tümcesinin ve (3) Numaralı Fıkrasının Anayasaya Aykırılığı
Siyasi
partilerin mali denetiminin düzenlendiği 55 inci maddenin (1) numaralı
fıkrasında, Anayasanın 69 uncu maddesine koşut olarak, Mahkemenin siyasi
partilerin mal edinimleri ile gelir ve giderlerinin kanuna uygunluğunun
denetimi için Sayıştay’dan yardım sağlayacağı, (2) numaralı fıkranın
birinci tümcesinde de, siyasi partilerin, karara bağlanarak birleştirilmiş
bulunan kesin hesap ile parti merkez ve bağlı ilçeleri de kapsayan iller
teşkilatının kesin hesaplarının onaylı birer örneğini haziran ayı sonuna
kadar 2820 sayılı Kanuna uygun olarak, Anayasa Mahkemesi Başkanlığına
göndereceği belirtilmiştir.
Ancak,
maddede, Anayasa Mahkemesinin bu belgeler üzerinde yapacağı inceleme
düzenlenmemiş, bunun yerine (2) numaralı fıkranın son tümcesinde, “Mahkeme
kendisine gönderilmiş olan bu belgeleri incelenmek üzere Sayıştay
Başkanlığına gönderir”; (3) numaralı fıkrada da, “Sayıştay’ca düzenlenen
incelemeye ilişkin raporlar karara bağlanmak üzere Mahkemeye gönderilir”
denilmek suretiyle, mali denetim incelemesi tamamıyla Sayıştay Başkanlığına
bırakılmış, Anayasa Mahkemesine yalnızca, Sayıştay’ca düzenlenen raporlarda
yer verilen konuları karara bağlama görev ve yetkisi verilmiştir.
Sayıştay
tarafından hazırlanan raporların Anayasa Mahkemesince karara bağlanıyor
olması, Anayasanın 69 uncu maddesinin öngördüğü ve Anayasa Mahkemesine
verilen mali denetim yetkisinin, Anayasa mahkemesince yapılıyor olması
anlamına gelmez. Anayasada belirtilen “yardım sağlama” da denetimin fiilen
Sayıştay Başkanlığı tarafından yapılması anlamına gelmez.
Anayasanın
69 uncu maddesinde, siyasal partilerin mali denetim yetkisi Anayasa
Mahkemesine verilmiş ve bu denetim sırasında Sayıştay’dan da yardım
alabilmesine olanak sağlanmıştır. Sayıştay’dan yardım sağlama anayasal bir
süreç olmakla birlikte, inceleme ve raporlama görev ve yetkisinin tümüyle
Sayıştay’a bırakılması, Anayasanın 69 uncu maddesiyle bağdaşmamaktadır.
Çünkü denetim bir bütündür ve inceleme sürecini de kapsamaktadır.
Öte
yandan, Yasada, Sayıştay Başkanlığının hangi yöntem ve yetkilerle, nasıl
inceleme yapacağı, incelemesi yapılan siyasi partilerle hangi yetkilerle
nasıl bağlantı kuracağı da belli değildir. Bu belirsizlik hukuk devleti
yönünden ciddi sıkıntılar doğuracak niteliktedir. Anayasa Mahkemesi ile
mali denetim bağlantısının yalnızca “raporlar” üzerinden kurulması, diğer
bir deyişle, Sayıştay raporda ne yazarsa Anayasa Mahkemesinin onu
denetleyecek olması, mali denetimin, karar sürecine kadar Sayıştay’a terk
edilmesi anlamına gelmektedir ki, bunu hukuk devleti ilkesiyle ve
Anayasanın 69 uncu maddesiyle bağdaştırmaya olanak yoktur. Yasa,
Sayıştay’ın inceleme ve raporlama süreciyle ilgili belirsizlik taşıdığı
gibi Anayasa Mahkemesinin inceleme sürecine müdahalesi ve bu sürece de
hakim olması hususlarında önlem de içermemektedir.
Dava
konusu kurallar, siyasi partilerin mali denetimlerinin Anayasa Mahkemesince
yapılmasını düzenlemek yerine, bu denetimi Sayıştay Başkanlığına
devrederek, engellemektedir. Anayasanın 148 inci maddesi karşısında,
Anayasa Mahkemesine, Anayasa ile verilen görev ve yetkilerin, yasa koyucu
tarafından devredilmesi mümkün değildir.
Konu bu
yönüyle, bu dilekçenin III – GEREKÇE bölümünün (1) numaralı başlığı
altında, 6216 sayılı Yasanın 3 üncü maddesinin (1) numaralı fıkrasının (e)
bendinde yer alan “… veya yaptırmak” sözcüklerinin Anayasaya aykırılığı
incelenirken de, kapsamlı şekilde açıklanmıştır.
Yukarıda ve bu dilekçenin III –
GEREKÇE bölümünün (1) numaralı başlığı altında açıklanan nedenlerle, 6216 Sayılı
Yasanın 55 inci maddesinin (2) numaralı fıkrasının son
tümcesi ve (3) numaralı fıkrası Anayasanın 2 nci, 69 uncu ve 148 inci
maddelerine aykırı olup iptalleri gerekmektedir.
26) 6216
Sayılı Yasanın 65 inci Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının İkinci Tümcesinin
Anayasaya Aykırılığı
65 inci
maddenin (1) numaralı fıkrasında, Genel Kurul ve bölümlerin, kararlarını
katılanların salt çoğunluğuyla alacağı belirtildikten sonra, “oyların
eşitliği hâlinde başkanın bulunduğu tarafın görüşü doğrultusunda karar
verilmiş olur” denilmiştir. Böylece, oyların eşitliği halinde Başkana,
Anayasada öngörülmeyen bir güç yüklenmiş, iki oy gücü tanınmıştır.
Anayasanın
149 uncu maddesinde, “Bölümler ve Genel Kurul, kararlarını salt çoğunlukla
alır” denilmiş ve karar çoğunluğu Anayasa ile belirlenmiştir. Anayasanın
nitelikli çoğunluk öngördüğü kararlar dışında, Mahkemenin salt çoğunlukla
karar vereceği, anayasal kural ve güvencedir. Anayasa ile belirlenen
kuralın, yasayla değiştirilmesi, bu kurala farklı anlamlar yükletilmesi
olanaklı değildir. Karar yeter sayısını Anayasa belirlediğinden, yasayla
yeni bir karar sayısı getirilemez.
Salt
çoğunluk, genel bir hukuk kuralıdır ve katılanların yarısının bir
fazlasıdır. Anayasa Mahkemesi, 14.05.1996 günlü, E.1996/19, K.1996/13
sayılı kararında, “Bakanlar Kurulu’nun güvenoyu aldığına ilişkin dâva konusu
karar, oylamaya katılan 544 milletvekilinin salt çoğunluğuna ulaşamayan 207
red, 80 çekimser oya karşı 257 kabul oyu ile alınmıştır. Oysa, Bakanlar
Kurulu’nun güvenoyu almış sayılabilmesi için toplantıya katılan 544 üyenin
yarısının bir fazlası olan 273 kabul oyu gerekirdi” demek suretiyle bu
durumu karar altına almıştır. 14.10.1987 günlü, E.1987/3 (Değişik İşler),
K.1987/3 sayılı kararda da aynı tanım yapılmıştır.
Bu
durumda, oyların eşitliği hali salt çoğunluğun oluşmadığı anlamına gelir.
Salt çoğunluk oluşmadıkça da karar yeter sayısı oluşmaz. Oysa dava konusu
kuralda, eşitlik halinde Başkanın bulunduğu tarafın görüşü doğrultusunda
karar verileceği öngörülerek, Başkana iki oy hakkı tanınmış, güç
kazandırılmıştır. Bunun, yasa kuralı olarak yazılması, Anayasadaki üstün
“salt çoğunluk” kavramı karşısında mümkün değildir. Anayasanın üstünlüğü ve
bağlayıcılığı, yasa koyucunun Anayasaya uygun davranmasını gerektirir.
Anayasa, karar çoğunluğu konusunu yasaya bırakmamış, bizzat kendisi
düzenlemiştir. Başkana oyların eşitliği halinde iki oy niteliği taşıyan bir
güç verilmesi, kaynağını Anayasadan almayan bir yetki olduğu gibi, hukuk
devletinin adaletli hukuk düzeni ilkesiyle de uyuşmaz. Oy eşitlik ilkesi,
demokratik hukuk devletinin de en temel unsurudur. Oy eşitliği herkesin bir
oy hakkına sahip olması anlamına gelir. Anayasa, Anayasa Mahkemesi
Başkanına oy eşitliğini bozma, üstün oy kullanma yönünde bir güç
vermemiştir.
Açıklanan nedenlerle, 6216 Sayılı
Yasanın 65 inci maddesinin (1) numaralı fıkrasının ikinci
tümcesi Anayasanın 2 nci ve 149 uncu maddelerine aykırı olup iptali
gerekmektedir.
27) 6216
Sayılı Yasanın Geçici 1 inci Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının Birinci
Tümcesinde Yer Alan “… görevleri, bu Kanunun yayımı tarihinde sona erer”
Sözcükleri ile İkinci Tümcesinde Yer Alan “… ya da Adalet Bakanlığı
teşkilatında …” Sözcüklerinin; (2) Numaralı Fıkrasında Yer Alan “… birinci
fıkrada sayılanlar hariç …” Sözcüklerinin Anayasaya Aykırılığı
Geçiş
hükümlerinin düzenlendiği geçici 1 inci maddenin (1) numaralı fıkrasında, “Anayasa
Mahkemesi Başkanlığında; Genel Sekreter Yardımcısı, Yazı İşleri Müdürü,
Basın ve Halkla İlişkiler Müdürü, Kararlar Müdürü, Özel Kalem Müdürü, Arşiv
Müdürü, Mali İşler Müdürü, Bilgi İşlem Müdürü, İkmal Müdürü, Personel ve
Eğitim Müdürü, Yayın İşleri Müdürü, Kütüphane Müdürü, İdarî İşler Müdürü,
Müdür, Ayniyat Saymanı ve Sivil Savunma Uzmanı kadro unvanlı görevlerde
bulunanların görevleri, bu Kanunun yayımı tarihinde sona erer. Bunlar en
geç altı ay içinde Mahkemede ya da Adalet Bakanlığı teşkilatında derece ve
kademelerine uygun kadrolara atanırlar. Atama işlemi yapılıncaya kadar
Başkanlıkça durumlarına uygun işlerde görevlendirilebilirler. Bunlar, yeni
bir kadroya atanıncaya kadar, eski kadrolarına ait aylık, ek gösterge ve
her türlü zam ve tazminatlar ile diğer mali haklarını almaya devam ederler.
Söz konusu personelin, atandıkları yeni kadroların aylık, ek gösterge, her
türlü zam ve tazminatları ile diğer mali haklar toplamı, eski kadrolarına
ait aylık, ek gösterge ve her türlü zam ve tazminatlar ile diğer mali
hakları net tutarından az olması hâlinde, aradaki fark, farklılık
giderilinceye kadar, atandıkları kadrolarda kaldıkları sürece herhangi bir
kesintiye tabi tutulmaksızın tazminat olarak ödenir” hükmü getirilmiştir.
(2) numaralı fıkrada da, “Bu Kanunun yayımı tarihinde Başkanlığa ait
kadrolarda bulunanlardan, birinci fıkrada sayılanlar hariç kadro ve görev
unvanı değişmeyenler Başkanlığa ait aynı unvanlı kadrolara atanmış
sayılırlar denilmiştir.
Anayasa
Mahkemesi kadrolarında değişiklikler hiçbir ihtiyaç belirtilmeden ve
gerekçe gösterilmeden yapılmış, Anayasa değişikliklerine koşut düzenlemeler
yapılması gerekirken, mevcut Kurumun yeniden düzenlenmesi yoluna da
gidilmiştir. Ancak, Kurumun birleştirilmesi ya da tasfiyesi gibi bir
değişiklik olmadığından, kadroların iptalini gerektiren bir durum yoktur.
Sırf yeni yasa bahane edilerek kimi görevlerin sona erdirmesi, boşalan
görevlere yeni atamalar yapılarak kadrolaşma amacını taşıdığı
anlaşılmaktadır. Hizmetin gereklerinin ve kamu düzeninin esas alınmadığı
bir tasfiye ve bu tasfiye sonucu kadroları iptal edilenlere de sadece
Mahkemede değil, yürütme organı içindeki Adalet Bakanlığında, derece ve
kademelerine uygun kadrolara atanması öngörülmüştür.
Kamu
kurumlarında organizasyon değişikliği ilk kez olmamaktadır. Bugüne kadar
çeşitli kamu kurumlarının merkez ve taşra teşkilatlarında değişiklikler
yapılmış, yeni yapılanmalar ortaya çıkmıştır. Ancak, organizasyonel değişiklik
gerekçesiyle görev başındaki yöneticilerin görevlerine son verilmesi hukuk
devleti ilkesiyle uyuşmamaktadır. 6216 sayılı Yasada böyle bir zorunluluk
da yoktur; devir, birleşme ya da tasfiye de söz konusu değildir.
Yeni
düzenlemeyle sadece unvan değişikliği yapılarak kadro iptali ve kadroları
iptal edilen personelin başka kuruma ve kadroya atanması kamu yararı
gözetilmeden kadrolaşma amacıyla getirilmiş bir düzenlemedir. Kamu yararı
amacı taşımayan yasaların, amaç öğesi yönünden Anayasanın 2 nci
maddesindeki hukuk devleti ilkesine aykırı düşeceği açıktır.
Anayasada
yer alan hukuk devleti ilkesi, Anayasanın temel ilkelerinden biridir. Hukuk
devleti, yönetilenlere hukuk güvenliği sağlayan, adaletli bir hukuk
sistemine dayanan devlet düzeninin adıdır. Anayasanın 128 inci maddesi,
memurları anayasal güvence altına almıştır. Bunların, atama, yer değiştirme
ve özlük işlerinin yasayla düzenlenmesine rağmen, yasa koyucunun hizmetin
gereğine ve kamu yararına dayanmadan kadro iptali ve yeni kadrolara atama
yapması, anayasal güvenceye uygun düşmez, toplumsal kararlılığı, hukuksal
güvenceyi ortadan kaldırır, belirsizlik ortamına neden olur ve kabul
edilemez.
Hukuk
devletinin unsurlarından bir diğeri olan hukuk güvenliği, diğer bir
ifadeyle “güvenin korunması ilkesi” de ilgilinin hukuki durumunun
süreceğine olan güveni dolayısıyla hayal kırıklığına uğratılmaması anlamına
gelir. Güvenin korunması, her zaman mevcut bir hukuki durumun
dokunulmazlığı anlamında olmasa da, her düzenleme değişikliğinde yasa
koyucunun göz önünde bulundurması gereken bir husustur. Halkın devlete olan
güveninin korunması da ancak hukuk güvenliğinin sağlanmasıyla mümkündür.
Bu
yönüyle, hukuk devletinin önemli bir unsuru olarak hukuk güvenliği,
yalnızca hukuk düzeninin değil, aynı zamanda belirli sınırlar içinde, bütün
devlet davranışlarının, az çok, önceden öngörülebilir olması anlamını
taşır. Hukuki güvenlik sadece bireylerin devlet faaliyetlerine duyduğu
güven değil, aynı zamanda yürürlükteki mevzuatın süreceğine duyulan güveni
de içerir. Sadece yasa değiştiği için, kadroların kaybedilmesi hukuk
devletine güveni sarsar.
Anayasanın
2 nci maddesinde Cumhuriyetin nitelikleri arasında sayılan hukuk devleti,
insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem
ve işlemleri hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup
bunu geliştirerek sürdüren, Anayasaya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan,
hukuku tüm devlet organlarına egemen kılan, Anayasa ve hukukun üstün
kurallarıyla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık, yasaların üstünde
yasa koyucunun da bozamayacağı temel hukuk ilkeleri ve Anayasanın bulunduğu
bilincinde olan devlettir. Bu bağlamda, hukuk devletinde yasa koyucu,
yasaların yalnız Anayasaya değil, evrensel hukuk ilkelerine de uygun olmasını
sağlamakla yükümlüdür.
Görevden
alınması gerekenler var ise bunlar yasa koyucu tarafından değil, kamu
yararı ve hizmetin gerekleri gözetilerek ve gerekçeli olarak, hukuka ve
usulüne uygun işlemle görevden alınmalı, başka kuruma ani atamalar önlenmelidir.
Yasayla yapılan “öngörülmeyen” düzenlemeler hukuk devleti ilkesi ile
çelişir. Kadro iptalinde ve başka kuruma atamada, yasada haklı bir gerekçe
bulunmamaktadır.
(2)
numaralı fıkrada yer alan “… birinci fıkrada sayılanlar hariç …” sözcükleri
de (1) numaralı fıkrada Anayasaya aykırı olan sözcüklere bağlı olarak
Anayasaya aykırıdır.
Açıklanan
nedenlerle, 6216 sayılı Yasanın Geçici 1 inci maddesinin (1) numaralı
fıkrasının birinci tümcesinde yer alan “… görevleri, bu Kanunun yayımı
tarihinde sona erer” sözcükleri ile ikinci tümcesinde yer alan “… ya da
Adalet Bakanlığı teşkilatında …” sözcüklerinin; (2) numaralı fıkrasında yer
alan “… birinci fıkrada sayılanlar hariç …” sözcükleri Anayasanın 2 nci ve
128 inci maddelerine aykırı olup iptali gerekmektedir.
28) 6216
Sayılı Yasanın 77 nci Maddesinin Anayasaya Aykırılığı
“Yürütme” başlıklı 77 nci maddede,
“Bu Kanun hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür” denilerek, anayasal bir
yüksek yargı kurumu olan Anayasa Mahkemesinin Yasasının yürütmesi, yürütme
organı içindeki bir Kurul olan Bakanlar Kuruluna bırakılmıştır. Anayasayla
kurulan, üyeleri ve nitelikleri Anayasayla belirlenen, görev ve yetkileri,
çalışma ve yargılama usulü ile kararları Anayasada gösterilen, anayasal
denetimle birlikte Yüce Divan sıfatıyla da görev yapan, yargı bağımsızlığı
esasına göre çalışan Anayasa Mahkemesi, “yürütme organı” içinde bir kurum değildir.
Anayasa ile verilen görevler dışında görev verilemeyen bir anayasal bir
kurumdur.
Anayasanın 146 - 153 üncü
maddeleri arasındaki kurallara ve tamamıyla “kuvvetler ayrılığı” ilkesine
göre çalışan Kurumun, kadroları ve bütçesi de kendine özgüdür.
Anayasanın Başlangıç’ında ve
maddelerinde, “kuvvetler ayrılığı” ilkesi benimsenmiş, 6 ncı maddesinde,
Türk Milletinin egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre, yetkili
organlar eliyle kullanacağı, hiçbir kimse veya organın kaynağını Anayasadan
almayan bir Devlet yetkisi kullanamayacağı belirtilmiştir. Anayasanın 8
inci maddesinde tanımlanan yürütme yetkisi ve görevi, Anayasa ve Kanunlara
uygun olarak kullanılacaktır. Yargı yetkisi ise 9 uncu maddeye göre, Türk
Milleti adına “bağımsız mahkemelerce” kullanılacaktır. Anayasa Mahkemesi
de, Anayasanın yargı bölümünde, “bağımsız mahkemeler” arasında yer alan
kendine özgü bir yüksek yargı organıdır.
Anayasada, anayasal güvence
altındaki Anayasa Mahkemesine bu özgün nitelik verilirken, yürütme
organının ve Bakanlar Kurulunun görev ve yetkileri de ayrıca
gösterilmiştir. Bakanlar Kurulunun görev ve yetkileri Anayasa ve buna uygun
yasalarla sınırlıdır. Bakanlar Kurulu, görev ve yetkisini, “Türk Milleti”
adına değil Anayasa ve yasalara uygun olarak kullanır ve yerine getirir.
Anayasada Bakanlar Kuruluna, Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama
Usulleri Kanununu yürütmek, daha yerinde anlatımla, Anayasa mahkemesinin
kuruluş, görev ve yetkileriyle, işleyişiyle ilgili görev ve yetki üstlenmek
yetkisi verilmemiştir. Yasaların yürütülmesi; uygulama, yönetim, yetki ve
sorumluluktur. Nasıl, TBMM Genel Sekreterliği Teşkilat Kanununu Bakanlar
Kurulu yürütemezse Anayasa Mahkemesi Kanununu da Bakanlar Kurulu yürütemez.
Görevlerini yerine getirirken ve yetkilerini kullanırken bağımsız olan,
hiçbir organ, makam, merci veya kişi tarafında emir ve talimat verilemeyen
Mahkemenin Kanununun Bakanlar Kurulu tarafından yürütülmesi hukuk
devletiyle bağdaşmaz.
Yürütme
içindeki Bakanlar Kurulu, görev ve yetkisini Türk Ulusu adına kullanmamakta,
Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanıp yerine getirmektedir. Bakanlar
Kurulunun görev, yetki ve sorumluluk çerçevesi de Anayasa ve kanunlarla
çizilmiştir. Bu çerçeve içinde, bağımsız yargı organına ilişkin olan alan
ve yetki de yine Anayasada gösterilmiştir. Anayasa Mahkemesi, yürütme
organı içinde, siyasi sorumlu olarak bir bakana ya da Başbakana bağlı
“idare” değildir.
Kuvvetler
ayrımının, hukuk devletinin, yargı bağımsızlığının ve evrensel hukukun
gereği olarak, mahkemelere ve yüksek yargıya ilişkin yasa çalışmalarının
bile, TBMM’ne, Bakanlar Kurulunun taslağı olarak değil, “halkın temsilcileri
olan” milletvekillerinin teklifi olarak gelmesi, işin özünün gereği iken,
Türk Milleti adına yetki kullanamayan bir organın, yargıyı siyaseten de olsa
şekillendirmesi, bağımsızlık ilkesini zedeler iken, yürürlüğe girmiş bir
yüksek mahkeme yasasının Bakanlar Kurulu tarafından yürütülmesi, söz konusu
anayasal ilkelerle hiç bağdaşmaz.
Yasayı
yürüten organ, aynı zamanda, hukuksal yetki ve sorumluluğu üstlenen
organdır. Anayasada, Bakanlar Kuruluna, Anayasa Mahkemesinin, görev, yetki,
çalışma ve yargılama alanıyla ilgili bir yetki ve sorumluluk da verilmemiştir.
Hal öyle iken, 6126 sayılı Yasanın “yürütme” maddesine, “Bu Kanun hükümlerini Bakanlar
Kurulu yürütür” hükmünün yazılması, soyut, belirsiz, öngörülemez, yaşama
geçmesi ve uygulanması olanaklı olmayan bir düzenlemenin yapılması anlamına
gelir ki, hukuk devletinde böyle bir yasa kuralı kabul edilemez.
Ulus adına
yetki kullanamayan bir organın, mahkemelerin bağımsızlığı ve hakimlik
teminatı esaslarına göre kurularak görev ve yetki üstlenen Anayasa
Mahkemesi’nin Kanununu yürütmesi bağımsızlık ilkesini zedeler, Anayasanın
148 inci ve 149 uncu maddelerine de aykırılık oluşturur.
Açıklanan
nedenlerle, 6216 sayılı Yasanın 77 nci maddesi Anayasanın Başlangıç’ı ile 2
nci, 9 uncu, 148 inci ve 149 uncu maddelerine aykırı olup, iptali
gerekmektedir.
YÜRÜRLÜĞÜ
DURDURMA İSTEMİNİN GEREKÇESİ
Hukuk
devletine aykırı olan, temel hak ve özgürlükleri ölçüsüzce sınırlandıran,
yargı bağımsızlığını zedeleyen ve Anayasaya açıkça aykırı olan bir
düzenlemelerin, uygulanması halinde, sonradan giderilmesi olanaksız
zararlara yol açacağı çok açıktır.
Öte
yandan, anayasal düzenin en kısa sürede hukuka aykırı kurallardan
arındırılması, hukuk devleti sayılmanın da gereğidir. Anayasaya aykırılığın
sürdürülmesinin, bir hukuk devletinde sübjektif yararların üstünde, özenle
korunması gereken hukukun üstünlüğü ilkesini de zedeleyeceği kuşkusuzdur.
Hukukun üstünlüğü ilkesinin sağlanamadığı bir düzende, kişi hak ve
özgürlükleri güvence altında sayılamayacağından, bu ilkenin zedelenmesinin
hukuk devleti yönünden giderilmesi olanaksız durum ve zararlara yol
açacağında duraksama bulunmamaktadır.
Anayasa
Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanununun, Anayasanın
hükümlerine açıkça aykırılık taşıyan yukarıdaki kurallarının uygulamaya
geçmesi durumunda, evrensel hukuk ilkeleri, kuvvetler ayrılığı ve
mahkemelerin bağımsızlığı ilkelerinin ihlali ve Anayasa Mahkemesinin
Anayasaya aykırı kurallarla çalışması nedenleriyle telafisi imkansız
zararlar doğacaktır.
Bu zarar
ve durumların doğmasını önlemek amacıyla, Anayasaya açıkça aykırı olan
iptali istenen hükümlerin, iptal davası sonuçlanıncaya kadar
yürürlüklerinin de durdurulması istenerek Anayasa Mahkemesine dava
açılmıştır.”
II- YASA METİNLERİ
A- İptali İstenilen Yasa Kuralları
30.3.2011 günlü, 6216 sayılı Anayasa
Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un dava konusu
kuralları da içeren maddeleri şöyledir:
“MADDE 3- (1) Mahkemenin görev ve
yetkileri şunlardır:
a)
Kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin, Türkiye Büyük Millet Meclisi
İçtüzüğünün veya bunların belirli madde veya hükümlerinin şekil ve esas
bakımından, Anayasa değişikliklerinin ise sadece şekil açısından Anayasaya
aykırılığı iddiasıyla açılan iptal davalarına bakmak.
b)
Anayasanın 152 nci maddesine göre mahkemelerce itiraz yoluyla kendisine
intikal ettirilen işleri karara bağlamak.
c)
Anayasanın 148 inci maddesi uyarınca yapılan bireysel başvuruları karara bağlamak.
ç)
Cumhurbaşkanını, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanını, Bakanlar Kurulu
üyelerini, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Askerî Yargıtay, Askerî
Yüksek İdare Mahkemesi başkan ve üyelerini, başsavcılarını, Cumhuriyet
Başsavcıvekilini, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu ve Sayıştay başkan ve
üyelerini, Genelkurmay Başkanı, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri komutanları
ile Jandarma Genel Komutanını görevleri ile ilgili suçlardan dolayı Yüce
Divan sıfatıyla yargılamak.
d) Siyasi
partilerin kapatılmasına ve Devlet yardımından yoksun bırakılmasına ilişkin
davalar ile ihtar başvuruları ve dağılma durumunun tespiti istemlerini
karara bağlamak.
e) Siyasi
partilerin mal edinimleri ile gelir ve giderlerinin kanuna uygunluğunun
denetimini yapmak veya yaptırmak.
f) Milletvekillerinin yasama
dokunulmazlıklarının kaldırılmasına veya milletvekilliklerinin düşmesine ya
da milletvekili olmayan bakanların dokunulmazlıklarının kaldırılmasına
Türkiye Büyük Millet Meclisince karar verilmesi hâllerinde, ilgili
milletvekili veya bir diğer milletvekilinin Anayasa, kanun veya Türkiye
Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü hükümlerine aykırılık iddiasına dayanan iptal
istemlerini karara bağlamak.
g) Mahkeme
üyeleri arasından Anayasa Mahkemesi Başkanı ve başkanvekilleri ile
Uyuşmazlık Mahkemesi Başkanı ve Başkanvekilini seçmek.
ğ)
Anayasada kendisine verilen diğer görevleri yerine getirmek.
MADDE 6- (1) Mahkeme onyedi üyeden
kurulur.
(2)
Mahkeme üyeliğine seçilebilmek için aşağıdaki bentlerde sayılan
niteliklerden birine sahip olmak gerekir:
a)
Yargıtay, Danıştay, Askerî Yargıtay, Askerî Yüksek İdare Mahkemesi veya
Sayıştayda başkan ya da üye olmak.
b)
Mahkemede asgarî beş yıldır raportör olarak görev yapıyor olmak.
c) Kırkbeş
yaşını doldurmuş, yükseköğrenim görmüş olması ve hâkimlik mesleğine
alınmaya engel bir hâlinin bulunmaması kaydıyla;
1)
Yükseköğretim kurumlarının hukuk, iktisat veya siyasal bilimler dallarında
profesör veya doçent unvanını kazanmış olmak,
2) En az
yirmi yıl fiilen serbest avukatlık yapmış olmak,
3) En az
yirmi yıl kamu hizmetinde fiilen çalışmış üst kademe yöneticileri arasından
seçilecek üye için Yükseköğretim
Kurulu Başkan veya üyesi ya da bir yükseköğretim kurumunun rektör veya
dekanı ya da müsteşar, müsteşar yardımcısı, büyükelçi veya vali olmak,
4) Birinci
sınıf hâkim ve savcılar için adaylık dâhil en az yirmi yıl çalışmış olmak.
MADDE 13- (1) Başkanın görev ve
yetkileri şunlardır:
a) Genel Kurulun ve gerektiğinde bölümlerin
gündemini belirlemek.
b) Genel
Kurula ve Yüce Divana başkanlık etmek; gerekli gördüğü takdirde kendi
yerine bu görevleri ifa etmek üzere başkanvekillerinden birini
görevlendirmek.
c) Genel
Sekreter ve Genel Sekreter yardımcılarını görevlendirmek ve görevden almak.
ç)
Mahkemeyi temsil etmek.
d) Mahkeme yönetmeliklerini onaylamak.
e)
Harcamaların Mahkeme bütçesine uygunluğunu denetlemek.
f)
Bölümlerden birinin fiilî ya da hukuki imkânsızlık nedeniyle toplanamaması
hâlinde diğer bölümden üye görevlendirmek.
g) Mahkeme
personelinin atamasını yapmak.
ğ)
Mahkemenin verimli ve düzenli çalışmasını sağlamak ve bu amaçla uygun
göreceği tedbirleri almak.
h) Gerekli
gördüğü takdirde basına ve kamuoyuna Mahkemeyle ilgili bilgi ve demeç
vermek veya bu maksatla başkanvekili, üye veya raportör görevlendirmek.
Başkanvekillerinin görev ve yetkileri
MADDE 14- (1) Başkana ait görev ve
yetkiler, Başkanlığın boş olması hâlinde kıdemli başkanvekili; Başkanın
mazeretli veya izinli olması hâllerinde ise Başkan tarafından belirlenen
başkanvekilince yerine getirilir. Başkanvekillerinin de bulunmaması
durumunda Mahkemeye en kıdemli üye başkanlık eder.
(2)
Başkanvekillerinin görev ve yetkileri şunlardır:
a)
Bölümlere ve Başkanın gerekli gördüğü hâllerde Genel Kurul ya da Yüce
Divana başkanlık etmek.
b) Başkanı oldukları bölümün gündemini belirlemek.
c) Bölüm
içinden oluşturulacak komisyonlarda üyelerin dönüşümlü olarak görev
yapmalarını sağlamak.
ç) Bu Kanunla verilmiş diğer görevler
ile Başkan tarafından tevdi edilen işleri yapmak.
Üyelerin yükümlülükleri
MADDE 15- (1) Üyeler;
a)
Hâkimlik mesleğinin vakar ve şerefine uygun hareket etmek zorundadırlar;
görevleriyle bağdaşmayan herhangi bir faaliyette bulunamazlar,
b) Geçerli
bir mazeretleri olmadıkça oturumlara katılırlar,
c)
Mahkemede görüşülmekte olan konularda görüş ve düşüncelerini
açıklayamazlar,
ç) Oturumun ve oylamanın gizliliğini muhafaza
ederler,
d)
Oylamalarda çekimser oy kullanamazlar,
e)
Görevleri dışında resmî veya özel hiçbir görev alamazlar; davet olundukları
ulusal ve uluslararası kongre, konferans ve benzeri bilimsel toplantılara Başkanın izniyle katılabilirler.
(2)
Sportif, sosyal ve kültürel amaçlı derneklerde yönetim ve denetim
kurullarında görev almamak koşuluyla üyelik hâli görev olarak
nitelendirilemez.
Başkan ve üyeler hakkında inceleme ve soruşturma
MADDE 16- (1) Başkan ve üyelerin
görevlerinden doğan veya görevleri sırasında işledikleri iddia edilen suçları,
kişisel suçları ve disiplin eylemleri için soruşturma açılması Genel
Kurulun kararına bağlıdır. Ancak, ağır ceza mahkemesinin görevine giren
suçüstü hâllerinde, soruşturma genel hükümlere göre yürütülür.
(2)
Başkan, müstear adla yapılan veya yapıldığı anlaşılan imzasız, adressiz
yahut belli bir olayı ve nedeni içermeyen, delilleri ve dayanakları
gösterilmeyen ihbar ve şikâyetleri işleme koymaz. Ancak, bu ihbar ve şikâyetlerin somut delillere dayanması durumunda
konu hakkında gerekli inceleme ve araştırma yapılır.
(3) Başkan
gereken hâllerde, işi Genel Kurula götürmeden önce üyelerden birine ön
inceleme yaptırabilir. Soruşturma açılmasına yer olup olmadığının
belirlenmesiiçin gerekli incelemeyi yapmak üzere görevlendirilen üye,
incelemesini tamamladıktan sonra, durumu bir raporla Başkana bildirir.
(4) Konu,
Başkan tarafından gündeme alınarak Genel Kurulda görüşülür. Hakkında işlem
yapılan üye görüşmeye katılamaz. Genel Kurulca, soruşturma açılmasına yer
olmadığına karar verildiği takdirde, karar ilgili üye ile ihbar ve
şikâyette bulunanlara tebliğ edilir.
(5)
Soruşturma açılmasına karar verildiği takdirde, Genel Kurul, üyeler
arasından üç kişiyi Soruşturma Kurulunu oluşturmak üzere seçer. Kıdemli üye
Soruşturma Kuruluna başkanlık eder. Soruşturma Kurulu, 4/12/2004 tarihli ve
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun Cumhuriyet savcısına tanıdığı bütün
yetkilere sahiptir. Kurulun soruşturma
ile ilgili yapılmasını istediği işlemler, mahallinde yetkili adli makamlar
tarafından derhâl yerine getirilir.
(6) Ön
inceleme yaptırılmasına, Soruşturma Kurulu üyelerinin seçilmesine,
soruşturmanın yapılmasına ve gereken diğer kararların verilmesine dair
esaslar İçtüzükle düzenlenir.
(7)
Başkanın yukarıda yazılı hâl ve hareketlerinin görülmesi veya öğrenilmesi
hâlinde, Başkan tarafından yapılması gereken işlemler kıdemli
başkanvekilince yürütülür.
MADDE 19- (1) Başkan ve üyelerin, asli
görevleri dışında resmî veya özel bir görev almaları ya da yaptıkları
yeminle veya üyeliğin vakar ve şerefi ile bağdaşmayan, hizmetin aksamasına
yol açan hâl ve hareketlerinin sabit görülmesi hâlinde, eylemin niteliğine
göre, uyarma, kınama ya da üyelikten çekilmeye davet edilme cezalarından
birisine karar verilir.
(2)
Üyelikten çekilmeye davet edilme cezasına karar verilebilmesi için Genel Kurulun üçte iki oy çokluğu
aranır.
(3)Disiplin
cezasına ilişkin Genel Kurul kararına karşı ilgili, kararın kendisine
tebliğ tarihinden itibaren on gün içinde Genel Kurula yeniden inceleme
başvurusunda bulunabilir. Genel Kurulca yapılacak yeniden inceleme sonucunda
verilen karar kesindir. Genel Kurul kararı Başkan tarafından ilgiliye
tebliğ edilir ve yerine getirilir.
(4)
Hakkında üyelikten çekilmeye davet cezası verilen üye, tebliğ tarihinden
itibaren bir ay içinde buna uymazsa istifa etmiş sayılır ve bu süre içinde
izinli kabul edilir.
MADDE 22- (1) Mahkemede, bireysel
başvuruları karara bağlamak üzere bir başkanvekili başkanlığında yedişer
üyesi olan iki bölüm bulunur. Bölümler, bir başkanvekilinin başkanlığında
dört üyenin katılımıyla toplanır.
(2) Bölüm
ve komisyonların oluşumu ve iş
bölümü ile ilgili hususlar İçtüzükle düzenlenir.
MADDE 27- (1) Mahkemede, yargısal ve
idari çalışmalara yardımcı olmak üzere yeteri kadar raportör yardımcısı
atanır.
(2) Hukuk,
siyasal bilgiler, iktisat, işletme, iktisadî ve idari bilimler alanlarında
en az dört yıllık yükseköğrenim yapmış veya bunlara denkliği kabul edilmiş
yabancı öğretim kurumlarından mezun olanlar ya da yabancı bir hukuk
fakültesini bitirip de Türkiye’deki hukuk fakülteleri programlarına göre
eksik kalan derslerden sınava girip başarı belgesi almış bulunanlar
arasından açılacak giriş sınavını kazananlar, Başkan tarafından raportör
yardımcılığına aday olarak atanır. Sınava girebilmek için askerlik
hizmetini tamamlamış, erteletmiş veya askerlik hizmetinden muaf olmak,
giriş sınavının yapıldığı yılın ocak ayının son günü itibarıyla, lisans ve
lisansüstü öğrenimini yapmış olanlar için otuz, doktora öğrenimini
tamamlamış olanlar için otuzbeş yaşını bitirmemiş olmak, 14/7/1965 tarihli
ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 48 inci maddesinde belirtilen
genel nitelikleri taşımak şarttır.
(3) Giriş
sınavı, yazılı sınav ve mülakattan oluşur.
(4)
Mülakat adayın;
a) Bir
konuyu kavrayıp özetleme, ifade yeteneği ve muhakeme gücü,
b)
Liyakati, temsil kabiliyeti, davranış ve tepkilerinin mesleğe uygunluğu,
c)
Özgüveni, ikna kabiliyeti ve inandırıcılığı,
ç) Genel
yetenek ve genel kültürü,
d)
Bilimsel ve teknolojik gelişmelere açıklığı,
yönlerinden
değerlendirilerek, ayrı ayrı puan verilmek suretiyle gerçekleştirilir.
Adaylar, komisyon tarafından yukarıdaki bentlerde yazılı özelliklerin her
biri için yirmişer puan üzerinden değerlendirilir ve verilen puanlar ayrı
ayrı tutanağa geçirilir. Bunun
dışında mülakat ile ilgili herhangi bir kayıt sistemi kullanılmaz.
(5)
Raportör yardımcıları ve raportör yardımcı adayları 657 sayılı Kanundaki
genel idare hizmetleri sınıfına dâhil olup, raportörlük sınıf ve
derecelerine dâhil değildirler. Bunlara 657 sayılı Kanunun bu Kanuna aykırı
olmayan hükümleri uygulanır.
(6)
Raportör yardımcılarının raportörlüğe atanabilmeleri için adaylık süresi
hariç olmak üzere bu görevde fiilen en az beş yıl çalışmış olmaları,
hazırlayacakları meslekî nitelikteki tezin kabul edilmesi şarttır. Bu
koşulları taşıyanlar, kadro durumu da gözetilerek Genel Sekreterin teklifi
ve Başkanın onayı ile raportörlüğe atanabilirler.
(7)
Raportör yardımcılığı adaylığına giriş sınavı usul ve esasları, adaylık
eğitiminin şekli ve şartları, adaylık süresi sonunda yapılacak sınavın usul
ve esasları, raportör yardımcılarının hazırlayacakları tezlerin şekil ve
kapsamı ile diğer hususlar yönetmelikle düzenlenir.
MADDE 33- (1)Başkan, Mahkemenin ihtiyaç duyduğu
alanlarda projelerin hazırlanması, gerçekleştirilmesi, işletilmesi ve
işlerliği için şart olan zaruri ve istisnai hâllere münhasır olmak üzere
özel bir meslek bilgisi ve ihtisasını gerektiren işlerde hizmet alımı
yoluyla yerli ve yabancı uzman çalıştırmaya yetkilidir.
İdarî personelin Adalet Bakanlığı kadrolarına
atanması
MADDE 34- (1) 27 nci maddenin birinci
fıkrasına göre atananlar hariç, Mahkemenin
hizmet birimlerinde çalışan 657 sayılı Kanuna tabi personel, Genel
Sekreterin teklifi ve Başkanın uygun görmesi üzerine, mükteseplerine uygun
olarak Adalet Bakanlığınca Bakanlık merkez ve taşra teşkilatı kadrolarına
atanabilirler.
MADDE 36- (1) Şekil bakımından denetim;
Anayasa değişikliklerinde teklif çoğunluğuna,
oylama çoğunluğuna ve ivedilikle görüşülemeyeceği şartına uyulup
uyulmadığı; kanunların ve Türkiye
Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün son oylamasının öngörülen çoğunlukla
yapılıp yapılmadığı; kanun hükmünde
kararnamelerin ise yetki kanununda öngörülen süre içinde çıkarılıp
çıkarılmadığı ile Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu üyelerinin imzalarının
bulunup bulunmadığı hususlarıyla sınırlıdır.
(2)
Anayasa değişikliklerine karşı iptal davaları yalnız şekil bakımından
aykırılık iddiası ile açılabilir.
(3) Şekil
bozukluğuna dayanan iptal davaları Mahkeme tarafından öncelikle incelenerek
karara bağlanır.
(4) Şekil
bozukluğuna dayanan Anayasaya aykırılık iddiası mahkemeler tarafından ileri
sürülemez.
MADDE 39- (1) Mahkemece, dava
dilekçesinin, 38 inci maddede gösterilen şartları taşıyıp taşımadığı, kayıt
tarihinden itibaren on gün içinde incelenir. Başvuru dilekçesinde
eksiklikler varsa kararla saptanarak onbeş günden az olmamak üzere
verilecek süre içinde tamamlanması ilgililere tebliğ olunur.
(2) Dava,
Türkiye Büyük Millet Meclisinin üye tam sayısının en az beşte biri
oranındaki milletvekilleri tarafından açılmışsa, eksikliklerin tamamlanmasına
ilişkin tebligat, başvuru dilekçesinde tebligatların yapılacağı belirtilen
milletvekillerine, dilekçede bu husus belirtilmemişse dilekçenin en başında
ad ve soyadları yazılı olan iki üyeye yapılır.
(3)
Birinci fıkrada belirtilen süre içinde eksikliklerin tamamlanmaması hâlinde
Genel Kurulca iptal davasının açılmamış sayılmasına karar verilir. Bu
karar, ilgililere tebliğ olunur.
(4) İptal davalarında Mahkemece esasın
incelenmesine karar verilmesi hâlinde, dava dilekçesi ile ekleri Türkiye
Büyük Millet Meclisi Başkanlığı, Başbakanlık ile iptal davası açmaya
yetkili siyasi parti gruplarına gönderilir. Bu makamlar, iptal davasıyla
ilgili yazılı görüşlerini değerlendirilmek üzere Mahkemeye bildirebilirler.
Bireysel başvuru hakkı
MADDE 45- (1) Herkes, Anayasada güvence
altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları
Sözleşmesi ve buna ek Türkiye’nin taraf olduğu protokoller kapsamındaki
herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa
Mahkemesine başvurabilir.
(2) İhlale
neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüş
idari ve yargısal başvuru
yollarının tamamının bireysel başvuru yapılmadan önce tüketilmiş olması
gerekir.
(3) Yasama işlemleri ile düzenleyici idari işlemler
aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamayacağı gibi Anayasa Mahkemesi
kararları ile Anayasanın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler de
bireysel başvurunun konusu olamaz.
Bireysel başvuru hakkına sahip olanlar
MADDE 46- (1) Bireysel başvuru ancak
ihlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal nedeniyle güncel
ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenenler tarafından yapılabilir.
(2) Kamu tüzel kişileri bireysel başvuru
yapamaz. Özel hukuk tüzel kişileri sadece tüzel kişiliğe ait haklarının
ihlal edildiği gerekçesiyle bireysel başvuruda bulunabilir.
(3)
Yalnızca Türk vatandaşlarına tanınan haklarla ilgili olarak yabancılar
bireysel başvuru yapamaz.
Bireysel başvuru usulü
MADDE 47- (1) Bireysel başvurular, bu
Kanunda ve İçtüzükte belirtilen şartlara uygun olarak doğrudan ya da
mahkemeler veya yurt dışı temsilcilikler vasıtasıyla yapılabilir.
Başvurunun diğer yollarla kabulüne ilişkin usul ve esaslar İçtüzükle
düzenlenir.
(2)
Bireysel başvurular harca tabidir.
(3)
Başvuru dilekçesinde başvurucunun ve varsa temsilcisinin kimlik ve adres
bilgilerinin, işlem, eylem ya da ihmal nedeniyle ihlal edildiği ileri
sürülen hak ve özgürlüğün ve dayanılan Anayasa hükümlerinin, ihlal
gerekçelerinin, başvuru yollarının tüketilmesine ilişkin aşamaların,
başvuru yollarının tüketildiği, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin
öğrenildiği tarih ile varsa uğranılan zararın belirtilmesi gerekir. Başvuru
dilekçesine, dayanılan deliller ile ihlale neden olduğu ileri sürülen işlem
veya kararların aslı ya da örneğinin ve harcın ödendiğine dair belgenin
eklenmesi şarttır.
(4)
Başvurucu bir avukat tarafından temsil ediliyorsa, vekâletnamenin sunulması
gerekir.
(5)
Bireysel başvurunun, başvuru yollarının tüketildiği tarihten; başvuru yolu
öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde
yapılması gerekir. Haklı bir mazereti nedeniyle süresi içinde
başvuramayanlar, mazeretin kalktığı tarihten itibaren onbeş gün içinde ve
mazeretlerini belgeleyen delillerle birlikte başvurabilirler. Mahkeme,
öncelikle başvurucunun mazeretinin geçerli görülüp görülmediğini
inceleyerek talebi kabul veya reddeder.
(6)
Başvuru evrakında herhangi bir eksiklik bulunması hâlinde, Mahkeme yazı işleri tarafından eksikliğin giderilmesi
için başvurucu veya varsa vekiline onbeş günü geçmemek üzere bir süre verilir
ve geçerli bir mazereti olmaksızın bu sürede eksikliğin tamamlanmaması
durumunda başvurunun reddine karar verileceği bildirilir.
MADDE 49- (1) Kabul edilebilirliğine
karar verilen bireysel başvuruların esas incelemesi bölümler tarafından
yapılır. Başkan iş yükünün bölümler arasında dengeli bir şekilde
dağıtılması için gerekli önlemleri alır.
(2) Bireysel başvurunun kabul edilebilirliğine
karar verilmesi hâlinde, başvurunun bir örneği bilgi için Adalet
Bakanlığına gönderilir. Adalet Bakanlığı gerekli gördüğü hâllerde görüşünü
yazılı olarak Mahkemeye bildirir.
(3)
Komisyonlar ve bölümler bireysel başvuruları incelerken bir temel hakkın
ihlal edilip edilmediğine yönelik her türlü araştırma ve incelemeyi
yapabilir. Başvuruyla ilgili gerekli görülen bilgi, belge ve deliller
ilgililerden istenir.
(4)
Mahkeme, incelemesini dosya üzerinden yapmakla birlikte, gerekli görürse
duruşma yapılmasına da karar verebilir.
(5)
Bölümler, esas inceleme aşamasında, başvurucunun temel haklarının korunması
için zorunlu gördükleri tedbirlere resen veya başvurucunun talebi üzerine
karar verebilir. Tedbire karar verilmesi hâlinde, esas hakkındaki kararın
en geç altı ay içinde verilmesi gerekir. Aksi takdirde tedbir kararı
kendiliğinden kalkar.
(6)
Bölümlerin, bir mahkeme kararına karşı yapılan bireysel başvurulara ilişkin
incelemeleri, bir temel hakkın ihlal edilip edilmediği ve bu ihlalin nasıl
ortadan kaldırılacağının belirlenmesi ile sınırlıdır. Bölümlerce kanun
yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamaz.
(7) Bireysel
başvuruların incelenmesinde, bu Kanun ve İçtüzükte hüküm bulunmayan
hâllerde ilgili usul kanunlarının bireysel başvurunun niteliğine uygun
hükümleri uygulanır.
(8) Esas
hakkında incelemenin usul ve esasları ile ilgili diğer hususlar İçtüzükle
düzenlenir.
MADDE 50- (1) Esas inceleme sonunda,
başvurucunun hakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verilir.
İhlal kararı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması
için yapılması gerekenlere hükmedilir. Ancak yerindelik denetimi yapılamaz,
idari eylem ve işlem niteliğinde karar verilemez.
(2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme kararından
kaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden
yargılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılama
yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata
hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir.
Yeniden yargılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal
kararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde
mümkünse dosya üzerinden karar verir.
(3)
Bölümlerin esas hakkındaki kararları gerekçeleriyle birlikte ilgililere ve
Adalet Bakanlığına tebliğ edilir ve Mahkemenin internet sayfasında
yayımlanır. Bu kararlardan hangilerinin Resmî Gazetede yayımlanacağına
ilişkin hususlar İçtüzükte gösterilir.
(4)
Komisyonlar arasındaki içtihat farklılıkları, bağlı oldukları bölümler;
bölümler arasındaki içtihat farklılıkları ise Genel Kurul tarafından karara
bağlanır. Buna ilişkin diğer hususlar İçtüzükle düzenlenir.
(5)
Davadan feragat hâlinde, düşme kararı verilir.
MADDE 55- (1) Mahkeme siyasi
partilerin mal edinimleri ile gelir ve giderlerinin kanuna uygunluğunun denetimi
için Sayıştaydan yardım sağlar.
(2) Siyasi partiler, karara bağlanarak birleştirilmiş bulunan
kesin hesap ile parti merkez ve bağlı ilçeleri de kapsayan iller
teşkilatının kesin hesaplarının onaylı birer örneğini haziran ayı sonuna
kadar 2820 sayılı Kanuna uygun olarak, Anayasa Mahkemesi Başkanlığına
gönderirler. Mahkeme kendisine
gönderilmiş olan bu belgeleri incelenmek üzere Sayıştay Başkanlığına
gönderir.
(3)
Sayıştayca düzenlenen incelemeye ilişkin raporlar karara bağlanmak üzere
Mahkemeye gönderilir.
MADDE 65- (1) Genel Kurul ve bölümler
kararlarını katılanların salt çoğunluğuyla alır. Oyların eşitliği hâlinde başkanın bulunduğu tarafın görüşü
doğrultusunda karar verilmiş olur.
(2)
Anayasa değişikliklerinde iptale, siyasi partilerin kapatılmasına ya da
Devlet yardımından yoksun bırakılmasına karar verilebilmesi için toplantıya
katılan üyelerin üçte iki oy çokluğu aranır.
(3)
Oylamaya en kıdemsiz üyeden başlanır.
GEÇİCİ MADDE 1- (1)
Anayasa Mahkemesi Başkanlığında; Genel Sekreter Yardımcısı, Yazı İşleri
Müdürü, Basın ve Halkla İlişkiler Müdürü, Kararlar Müdürü, Özel Kalem
Müdürü, Arşiv Müdürü, Mali İşler Müdürü, Bilgi İşlem Müdürü, İkmal
Müdürü,Personel ve Eğitim Müdürü, Yayın İşleri Müdürü, Kütüphane Müdürü,
İdarî İşler Müdürü, Müdür, Ayniyat Saymanı ve Sivil Savunma Uzmanı kadro
unvanlı görevlerde bulunanların görevleri,
bu Kanunun yayımı tarihinde sona erer. Bunlar en geç altı ay içinde
Mahkemede ya da Adalet Bakanlığı
teşkilatında derece ve kademelerine uygun kadrolara atanırlar. Atama
işlemi yapılıncaya kadar Başkanlıkça durumlarına uygun işlerde
görevlendirilebilirler. Bunlar, yeni bir kadroya atanıncaya kadar, eski
kadrolarına ait aylık, ek gösterge ve her türlü zam ve tazminatlar ile
diğer mali haklarını almaya devam ederler. Söz konusu personelin,
atandıkları yeni kadroların aylık, ek gösterge, her türlü zam ve
tazminatları ile diğer mali haklar toplamı, eski kadrolarına ait aylık, ek
gösterge ve her türlü zam ve tazminatlar ile diğer mali hakları net
tutarından az olması hâlinde, aradaki fark, farklılık giderilinceye kadar,
atandıkları kadrolarda kaldıkları sürece herhangi bir kesintiye tabi
tutulmaksızın tazminat olarak ödenir.
(2) Bu
Kanunun yayımı tarihinde Başkanlığa ait kadrolarda bulunanlardan, birinci fıkrada sayılanlar hariç
kadro ve görev unvanı değişmeyenler Başkanlığa ait aynı unvanlı kadrolara
atanmış sayılırlar.
(3) Bu
Kanuna göre yeniden düzenleme ve atamalar yapılıncaya kadar Mahkemenin
değişen veya yeniden kurulan birimlerine verilen görevler daha önce bu
görevleri yapmakta olan birimler tarafından yapılmaya devam edilir.
Başkanlık, teşkilatını ve kadrolarını en geç altı ay içinde bu Kanuna uygun
hâle getirir. Bu çerçevede kadro değişiklikleri 190 sayılı Kanun Hükmünde
Kararnamenin 9 uncu maddesinin son fıkrası hükmü uygulanmaksızın anılan
Kanun Hükmünde Kararnamenin hükümlerine göre yürütülür.
(4) Bu
Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte görevde bulunan Başkan ve Başkanvekili,
seçildikleri tarihte geçerli olan süreyi tamamlar.
(5) Bu
Kanunda öngörülen İçtüzük ve yönetmelik Başkanlıkça en geç altı ay
içerisinde hazırlanarak yürürlüğe konulur. İçtüzük ve yönetmelik yürürlüğe
girinceye kadar, mevcut İçtüzük ve yönetmeliğin bu Kanuna aykırı olmayan
hükümlerinin uygulanmasına devam olunur.
(6)
Mevzuatta 10/11/1983 tarihli ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu
ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanuna yapılmış olan atıflar, bu Kanuna
aykırı hükümleri hariç, bu Kanuna yapılmış sayılır.
(7) Bu
Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten önce gerçekleştirilen tedavi giderleri
hakkında bu Kanunla yürürlükten kaldırılan 2949 sayılı Kanunun 14 üncü
maddesi hükümleri esas alınır.
(8) Mahkeme,
23/9/2012 tarihinden sonra kesinleşen nihai işlem ve kararlar aleyhine
yapılacak bireysel başvuruları inceler.
MADDE 77- (1) Bu Kanun hükümlerini Bakanlar Kurulu
yürütür.”
B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları
Dava
dilekçesinde, Anayasa’nın Başlangıç’ı ile 2., 7., 9., 36., 69., 74., 125.,
128., 138., 140., 146., 148. ve 149. maddelerine dayanılmış, 91. maddesi
ise ilgili görülmüştür.
III- İLK İNCELEME
Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğü’nün 8. maddesi uyarınca Haşim KILIÇ, Osman Alifeyyaz
PAKSÜT, Serruh KALELİ, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, Fettah OTO, Serdar
ÖZGÜLDÜR, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Alparslan ALTAN, Burhan ÜSTÜN,
Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI ve Erdal
TERCAN’IN katılımlarıyla 16.6.2011 gününde yapılan ilk inceleme
toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının
incelenmesine, yürürlüğü durdurma isteminin esas inceleme aşamasında karara
bağlanmasına OYBİRLİĞİYLE
karar verilmiştir.
IV-
ESASIN İNCELENMESİ
Dava dilekçesi ve ekleri, işin esasına ilişkin
Raportör Ahmet KIRTEPE tarafından hazırlanan esas inceleme raporu, iptali
istenilen Yasa kuralları, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve
bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra
gereği görüşülüp düşünüldü:
A- Kanun’un 3. Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının
(e) Bendinde Yer Alan “…veya
yaptırmak…” İbaresi ve 55. Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasının Son
Cümlesi ile (3) Numaralı Fıkrasının İncelenmesi
1-
Açıklama
İptali
istenen ibare Anayasa Mahkemesinin görev ve yetkilerini düzenleyen 3.
maddesinde yer almaktadır. İbarenin yer aldığı (e) bendinde, siyasi
partilerin mal edinimleri ile gelir ve giderlerinin kanuna uygunluğunun
denetimini yapmak veya yaptırmak Mahkemenin görevleri arasında sayılmıştır.
Siyasi partilerin mali denetiminin nasıl yaptırılacağına ilişkin hükümler
ise Kanun’un 55. maddesinde belirtilmiştir. Bu maddenin (1) numaralı
fıkrasında, Mahkemenin siyasi partilerin mali denetiminde Sayıştay’dan
yardım alacağı, (2) ve (3) numaralı fıkralarında ise “Siyasi partiler, karara bağlanarak birleştirilmiş bulunan kesin
hesap ile parti merkez ve bağlı ilçeleri de kapsayan iller teşkilatının
kesin hesaplarının onaylı birer örneğini haziran ayı sonuna kadar 2820
sayılı Kanuna uygun olarak, Anayasa Mahkemesi Başkanlığına gönderirler.
Mahkeme kendisine gönderilmiş olan bu belgeleri incelenmek üzere Sayıştay
Başkanlığına gönderir. Belgelerin incelenmesi sonucunda Sayıştayca
düzenlenen incelemeye ilişkin raporlar karara bağlanmak üzere Mahkemeye gönderilir.”
kuralına yer verilmiştir.
Yukarıda
yer verilen kuraldan da anlaşılacağı üzere Kanun’un 3. maddesinde, Anayasa
Mahkemesinin görevleri arasında sayılan siyasi partilerin mali denetimini
yaptırmak işinin usul ve yöntemi Kanun’un 55. maddesinde açıklığa
kavuşturulmuştur. İptal başvurusunda, 3. maddede yer alan ve siyasi
partilerin mali denetimiyle ilgili “…veya
yaptırmak…” ibaresinin yanı sıra, Kanun’un 55. maddesinin yukarıda yer
verilen (2) numaralı fıkrasının son cümlesi ile (3) numaralı fıkrasının da
iptali istenilmiş, başvuru dilekçesinde aynı gerekçelerle kuralların
Anayasaya aykırılığı ileri sürülmüştür. Bu nedenle, iptali istenen 3.
maddedeki ibare ile 55. maddedeki cümle ve fıkra arasındaki hukuki bağlantı
nedeniyle bu ibare, cümle ve fıkraya yönelik incelemenin aynı başlık
altında, birlikte değerlendirilmesi gerekmiştir.
2-
Anayasaya Uygunluk Denetimi
Dava
dilekçesinde, Anayasa’nın 69. maddesinde, siyasi partilerin mal edinimleri
ile gelir ve giderlerinin kanuna uygunluğunun denetiminin Anayasa
Mahkemesince yapılacağı, denetime ilişkin yöntemlerin ve aykırılık halinde
uygulanacak yaptırımların kanunda gösterileceği, Mahkemenin denetim
görevini yerine getirirken Sayıştay’dan yardım sağlayacağının belirtildiği,
Anayasa’da Mahkemeye denetimin başka bir kuruma yaptırılması konusunda
herhangi bir görev ve yetki verilmediği, Anayasa’da yer alan düzenlemenin,
denetimi yaptırmak değil, sadece “Sayıştay’dan
yardım” sağlamayı kapsadığı, Anayasa gereği, bu denetim görevinin,
Anayasa Mahkemesi dışında başka bir kurum ya da kuruluşa yaptırılmasının
mümkün olmadığı belirtilerek kuralların, Anayasa’nın 2., 69. ve 148.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa’nın
69. maddesinin üçüncü fıkrasında, Anayasa Mahkemesince siyasi partilerin
mal edinimleri ile gelir ve giderlerinin kanuna uygunluğunun tespiti, bu
hususun denetim yöntemleri ve aykırılık halinde uygulanacak yaptırımların
kanunla düzenleneceği belirtilmiş ve Anayasa Mahkemesinin bu denetim
görevini yerine getirirken Sayıştay’dan yardım sağlayacağı kuralına yer
verilmiş, maddenin son fıkrasında da siyasi partilerin kuruluş ve çalışmalarının,
denetlenmelerinin maddede yer verilen esaslar çerçevesinde kanunla
düzenleneceği belirtilmiştir.
Anayasa’nın
148. maddesinde ise “Anayasa
Mahkemesi, Anayasa ile verilen diğer görevleri yerine getirir.” kuralı
yer almaktadır. Bu kural gereğince Anayasa’nın 69. maddesinde siyasi
partilerin mali denetimi ile ilgili görev Anayasa Mahkemesine verilmiştir.
Kanun
koyucu, Anayasa’nın 69. maddesinin üçüncü ve son fıkralarındaki yetkiye
dayanarak siyasi partilerin mali denetimlerinin nasıl yapılacağına ilişkin
usul ve esaslara hem 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nda hem de 6216
sayılı Kanun’da yer vermiştir. 2820 sayılı Kanun’da siyasi partilerin mali
denetimine ilişkin daha ayrıntılı kurallara yer verildiğinden 6216 sayılı
Kanun’da bu konuda ayrıntıya girilmeden Mahkemece yapılacak denetimlerin
2820 sayılı Kanun hükümlerine uygun olarak yapılması gereği belirtilmiş ve
Sayıştay’dan sağlanacak yardımın usul ve kapsamına ilişkin düzenlemelere
yer verilmiştir.
6216
sayılı Kanun’da yer alan düzenlemelere göre Anayasa Mahkemesinin siyasi
partilerin mali denetimleriyle ilgili olarak Sayıştay’dan alacağı yardım,
kesin hesaplara ilişkin belgeleri inceleyerek rapor düzenlemek şeklinde bir
yardımdır. Kanun’un 55. maddesinin (2) numaralı fıkrasının son cümlesi ile
(3) numaralı fıkrasında Sayıştay’dan sağlanacak yardımın kapsamı ve
niteliği açıkça belirtilmiştir. Anayasa Mahkemesi aynı yardımı 2820 sayılı
Kanun’un 75. maddesinin ikinci fıkrasına göre, mahallin en kıdemli adli
veya idari yargı hâkimi kontrolünde yaptıracağı inceleme ve araştırmalarla
yerel hâkimlerden alabileceği gibi bu amaçla, yeminli bilirkişi dahi
görevlendirerek rapor hazırlattırabilir.
Mahkemelerin
kanunun uygulanması dışında uzmanlık gerektiren konularda bilirkişiye
başvurması adil yargılanma hakkının gereği olarak
değerlendirilmelidir.
Siyasi
partilerin karara bağlanarak birleştirilmiş kesin hesaplarını Mahkemeye
gönderdikten sonra Mahkemenin hesap denetiminde uzman bir kurum olan ve
Anayasa’da mali denetim konusunda zorunlu olarak yardım alınması gerektiği
belirtilen Sayıştay’dan, kesin hesapların ve bağlı belgelerinin incelenmek
üzere gönderilerek bu konuda rapor istenmesi şeklinde çerçevesi çizilen bir
yardımın, yetki devri niteliğinde olmadığı açıktır.
Kanunlarda
yer alan bir ibarenin, bağlantılı olduğu diğer hükümlerden koparılarak
öncesi ve sonrasından bağımsız, sırf sözlükteki anlamı ile
değerlendirilmemesi ve kanun koyucunun bu noktadaki amaç ve iradesinin
ortaya çıkarılarak yoruma muhtaç ibare ile bu ibarenin bağlantılı olduğu
diğer kurallar birlikte değerlendirilerek ortaya çıkan anlama göre
Anayasa’ya aykırılık değerlendirmesi yapılması gerekir.
Dava
dilekçesinde iptali istenen “…veya
yaptırmak” ibaresi, siyasi partilerin mali denetiminin Anayasa Mahkemesince
başka bir kuruma devredilmek suretiyle yaptırılması şeklinde
anlamlandırılarak Anayasaya aykırılığı ileri sürülmüştür. Ancak Kanun’un
55. ve 56. maddeleri ile bu maddelerin yollamasıyla 2820 sayılı Kanun’un
74. ve 75. maddelerindeki düzenlemeler karşısında, bu ibare dava
dilekçesinde belirtildiği şekilde anlaşılamaz.
Bu nedenle
6216 sayılı Kanun’un 55. ve 56. maddelerinde mali denetim konusunda
Sayıştay’dan alınacak yardım ve bu yardımın kapsamı ile 3. maddesinde yer
alan “…veya yaptırmak” ibaresinin
Anayasa’nın 69. maddesinde yer alan “Sayıştay’dan
yardım sağlar” şeklindeki Anayasa Mahkemesine verilen görevin
kapsamında değerlendirilmesi gerekir.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kurallar Anayasa’nın 69. ve 148. maddelerine aykırı
değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralların,
Anayasa’nın 2. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.
Fulya
KANTARCIOĞLU ile Mehmet ERTEN bu görüşe, “…veya yaptırmak” ibaresi yönünden katılmamışlardır.
B-
Kanun’un 6. Maddesinin İncelenmesi
1-
Maddenin (2) Numaralı Fıkrasının (b) Bendinde Yer Alan “…yapıyor…” İbaresinin İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, Anayasa’nın 146. maddesinin üçüncü fıkrasında,
Cumhurbaşkanının, “dört üyeyi, üst kademe
yöneticileri, serbest avukatlar, birinci sınıf hakim ve savcılar ile en az
beş yıl raportörlük yapmış Anayasa Mahkemesi raportörleri arasından”
seçeceğinin öngörüldüğü, Anayasa’daki, “raportörlük
yapmış Anayasa Mahkemesi raportörleri” sözcüklerinin, fiilen
raportörlük yapıyor olup olmadığına bakılmaksızın, en az beş yıl
raportörlük yaptığı halde çeşitli nedenlerle raportörlük görevinden
ayrılanları da kapsadığı oysa, 6216 sayılı Kanun’da yer alan, “Mahkemede asgarî beş yıldır raportör olarak görev yapıyor olmak” kuralı,
üye seçilme sırasında, fiilen raportör olanları kapsadığı, Kanun’daki “yapıyor” sözcüğü, sadece fiilen
görev yapan raportörlerin üye seçilebilmesine imkan sağlarken, Anayasa’daki
“yapmış” sözcüğü, en az beş yıl
raportörlük yaptığı halde çeşitli nedenlerle raportörlük görevinden
ayrılanların da üye seçilebilmesine imkan tanıdığı belirtilerek kuralın,
Anayasa’nın 146. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa’da,
5982 sayılı Kanunla yapılan değişikle birlikte, Anayasa Mahkemesinin üye
sayısı on yediye çıkarılmış ve Mahkemede raportör olarak görev yapmış
olanların da üye seçilmelerine imkan tanınmıştır. Anayasa’nın 146.
maddesindeki düzenlemede, Cumhurbaşkanının, dört üyeyi, üst kademe
yöneticileri, serbest avukatlar, birinci sınıf hâkim ve savcılar ile en az
beş yıl raportörlük yapmış Anayasa Mahkemesi raportörleri arasından
seçebileceği belirtilmiştir.
6216
sayılı Kanun’un 6. maddesinde, Anayasa Mahkemesinin kuruluşu ve üyelerinin
seçilme yeterliliği düzenlenmiştir. Bu maddenin ikinci fıkrasının (b)
bendinde, Mahkeme üyeliğine seçilebilmek için Mahkemede “asgari beş yıldır raportör olarak görev
yapıyor olmak” kuralına yer verilmiştir. Ayrıca Kanun’un 7. maddesinde
de üyelerin seçimi düzenlenmiş ve burada Anayasa’nın 146. maddesindeki
konuya ilişkin düzenleme aynen aktarılarak Cumhurbaşkanının dört üyeyi üst
kademe yöneticileri, serbest avukatlar, birinci sınıf hâkim ve savcılar ile
en az beş yıl raportörlük yapmış Anayasa Mahkemesi raportörleri arasından
seçeceği belirtilmiştir. Anayasa’nın 146. maddesi ve 6216 sayılı Kanun’un
6. ve 7. maddelerindeki düzenlemeler birlikte dikkate alındığında bir
kişinin raportör kontenjanından Mahkeme üyeliğine seçilebilmesi için
Mahkemede en az beş yıl raportör olarak görev yapmış olmasının yeterli olduğu,
seçilme anında halen bu görevi yapıyor olması gibi ek bir koşulun
aranmadığı açıktır. Bu nedenle iptali istenen ibare, Kanun'daki diğer
düzenlemeler ile birlikte değerlendirildiğinde Anayasa’nın 146. maddesinde
yer verilen “en az beş yıl
raportörlük yapmış” Anayasa Mahkemesi raportörlerini de kapsadığından
dava konusu kuralın, Anayasa’ya aykırı bir yönü bulunmamaktadır.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 146. maddesine aykırı değildir.
İptal isteminin reddi gerekir.
2-
Maddenin (2) Numaralı Fıkrasının (c) Bendinin (3) Numaralı Alt Bendinin “…Yükseköğretim Kurulu Başkan veya üyesi
ya da bir yükseköğretim kurumunun rektör veya dekanı ya da müsteşar,
müsteşar yardımcısı, büyükelçi veya vali olmak…” Bölümünün İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, Anayasa’nın 146. maddesinde Anayasa Mahkemesine seçilecek üst
kademe yöneticilerinin kimler olduğunun belirtilmediği, bu konuda kanun
koyucuya takdir hakkı tanındığı ancak, kanun koyucuya tanınan hakkın, bu
yöneticileri dar ya da geniş tutma konusunda sınırsız bir yetki içermediği,
kanun koyucunun 6216 sayılı Kanun’un 6. maddesinin (2) numaralı fıkrasının
(c) bendinin (3) numaralı alt bendinde yaptığı belirleme ile Anayasa
Mahkemesinin Anayasayla belirtilen niteliğine, görev ve yetkilerine uygun
bir tercih olmadığı, dolayısıyla kuralın Anayasa’nın 2. ve 146. maddelerine
aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa’nın
5982 sayılı Kanunla değişik 146. maddesinin üçüncü fıkrasında,
Cumhurbaşkanının, “dört üyeyi, üst
kademe yöneticileri, serbest avukatlar, birinci sınıf hâkim ve savcılar ile
en az beş yıl raportörlük yapmış Anayasa Mahkemesi raportörleri arasından”
seçeceği öngörülmüştür. Aynı maddenin beşinci fıkrasında da, kırkbeş yaşını
doldurulmuş olması kaydıyla, üst kademe yöneticilerinin yükseköğretim
görmüş ve en az yirmi yıl kamu hizmetinde fiilen çalışmış olması şartı
getirilmiştir.
6216
sayılı Kanun’un 6. maddesi, Mahkemenin kuruluşu ve üyelerinin seçilme
yeterliliğini düzenleyen kurallar içeren bir maddedir. Bu maddede Yargıtay,
Danıştay, Askeri Yargıtay, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi ve Sayıştay’dan
gelecek üyelerin seçilme yeterliliklerinin yanında Cumhurbaşkanı tarafından
doğrudan seçilecek üst kademe yöneticileri, serbest avukatlar, birinci
sınıf hâkim ve savcılar ile Anayasa Mahkemesi raportörlerine ilişkin
ölçütler de belirlenmiştir. Bu kapsamda olmak üzere Anayasa’nın 146.
maddesinde açıkça belirtilmediği için kimlerin üst kademe yöneticisi olduğu
hususu da Kanun’un 6. maddesinin (2) numaralı fıkrasının (c) bendinin (3)
numaralı alt bendinde belirtilmiştir. Bu düzenlemeye göre “…Yükseköğretim Kurulu Başkan veya üyesi
ya da bir yükseköğretim kurumunun rektör veya dekanı ya da müsteşar,
müsteşar yardımcısı, büyükelçi veya vali olmak…” üst kademe yöneticisi
sayılmış ve bu kişilerin en az yirmi yıl kamu hizmetinde çalışmış olmak
kaydıyla Anayasa Mahkemesine üye olarak seçilebilecekleri belirtilmiştir.
Öğretide
kimlerin üst kademe yöneticisi
sayılmaları gerektiği konusunda bir birlik bulunmadığı gibi birçok kanunda
da üst kademe yöneticilerinin kimlerden oluştuğu yönünde yeknesaklık bulunmamaktadır.
“Kamu politikasının oluşumuna katılma”,
“seçimle gelmemekle birlikte etkin
bir otoriteye sahip olma”, “kuruluşunun
en üst düzeyinde bulunan”, “kuruluş amacının gerçekleşmesinden önemli yetki ve sorumluluklarla
donatılmış, kuruluşun planlama, örgütlenme, personel ve kadrolarını
yönetme, denetim ve temsil gibi işlevlerin bir bölümünü görev olarak yerine
getiren” biçiminde ölçütler kullanıldığı anlaşılmıştır.
Anayasa
Mahkemesine üye seçilecek üst kademe yöneticileri Anayasa’da sayılmamış ve
bu yöneticilerin niteliklerine ilişkin Anayasa’nın 146. maddesinin beşinci
fıkrasında belirtilen kırkbeş yaşını doldurmuş, yüksek öğrenim görmüş ve en
az yirmi yıl kamu hizmetinde çalışmış olma koşulları dışında herhangi bir
düzenlemeye yer verilmeyerek bu konu kanun koyucunun takdirine
bırakılmıştır.
Kanun
koyucu, Anayasa’da düzenleme bulunmayan konularda yasama yetkisinin
genelliği ilkesinin gereği olarak 6216 sayılı Kanun’un 6. maddesindeki dava
konusu kuralda “Yükseköğretim Kurulu
Başkan veya üyesi ya da bir yükseköğretim kurumunun rektör veya dekanı ya
da müsteşar, müsteşar yardımcısı, büyükelçi veya vali” olarak üst
kademe yöneticilerini belirlemiştir. Belirlenen bu kişilerin niteliği
dikkate alındığında kanun koyucunun Anayasa Mahkemesinin Anayasayla belirtilen
görev ve yetkilerine uygun bir tercih yaptığı, bu nedenle diğer kanunlarda
üst kademe yöneticisi olarak sayılanlara 6216 sayılı Kanun’da yer
verilmemesinin takdir alanı içinde kaldığı açıktır.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 146. maddesine aykırı değildir.
İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın,
Anayasa’nın 2. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.
C-
Kanun’un 13. Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının (a) ve (d) Bentlerinin
İncelenmesi
1-
Fıkranın (a) Bendinin İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, Anayasa Mahkemesinin
görev ve yetkileri ile çalışma ve yargılama usulünü belirleyen Anayasa’nın
148. ve 149. maddelerinde, Anayasa Mahkemesi Başkanına, “Genel Kurulun Mahkeme Başkanının veya
belirleyeceği başkanvekilinin başkanlığında toplanması” dışında özel
bir görev ve yetki verilmediği, Anayasa’da geçen, Anayasa Mahkemesi
ifadesinin, 146. maddenin birinci fıkrasında “onyedi üyeden” kurulu mahkeme olarak tanımlandığı, Genel
Kurulla birlikte, “iki bölüm” ve
bireysel başvuruların kabul edilebilirlik incelemesi için komisyonlardan
oluşan bir iş bölümünün de öngörüldüğü, bu nedenle Genel Kurulun ve
gerektiğinde bölümlerin gündeminin Başkan tarafından belirlenmesinin
Anayasa’nın 2., 148. ve 149. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa’nın
149. maddesinin birinci fıkrasında, bölümlerin başkanvekili başkanlığında,
genel kurulun ise Başkanın veya Başkanın belirleyeceği başkanvekilinin
başkanlığında toplanacağı belirtilmiş, maddenin beşinci fıkrasında da “Anayasa Mahkemesinin kuruluşu, genel
kurul ve bölümlerin yargılama usulleri, Başkan, başkanvekilleri ve üyelerin
disiplin işleri kanunla; mahkemenin çalışma esasları, bölüm ve
komisyonların oluşumu ve işbölümü kendi yapacağı içtüzükle düzenlenir.”
kuralına yer verilmiştir.
6216
sayılı Kanun’un 13. maddesinde, Anayasa’da yapılan değişiklikler de dikkate
alınarak Başkanın görev ve yetkileri düzenlenmiştir. Maddedeki düzenlemeye
göre;
a- Genel
Kurulun ve gerektiğinde bölümlerin gündemini belirlemek,
b- Genel
Kurula ve Yüce Divana başkanlık etmek, gerekli gördüğü takdirde kendi
yerine bu görevleri ifa etmek üzere başkanvekillerinden birini
görevlendirmek,
c- Genel
Sekreter ve Genel Sekreter yardımcılarını görevlendirmek ve görevden almak,
d-
Mahkemeyi temsil etmek,
e- Mahkeme
yönetmeliklerini onaylamak,
f-
Harcamaların Mahkeme bütçesine uygunluğunu denetlemek,
g-
Bölümlerden birinin fiilî ya da hukuki imkânsızlık nedeniyle toplanamaması
hâlinde diğer bölümden üye görevlendirmek,
h- Mahkeme
personelinin atamasını yapmak,
ı-
Mahkemenin verimli ve düzenli çalışmasını sağlamak ve bu amaçla uygun
göreceği tedbirleri almak,
j- Gerekli
gördüğü takdirde basına ve kamuoyuna Mahkemeyle ilgili bilgi ve demeç
vermek veya bu maksatla başkanvekili, üye veya raportör görevlendirmek,
Başkanın görev ve yetkileri arasında sayılmıştır.
Mülga 2949
sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında
Kanun’da, Başkanın görev ve yetkileri açık olarak bir madde başlığı altında
düzenlenmemiş, bu konuya kısmen mülga Anayasa Mahkemesi içtüzüğü’nde yer
verilmiştir. Nitekim anılan İçtüzüğün 28. maddesinde, “Toplantıların gününü belli etmek ve gündemi düzenlemek Başkanlığa
aittir.” denilerek bu konunun Başkanın görevi olduğu belirtilmiştir.
6216
sayılı Kanun’da ise kanun koyucu Başkanın görev ve yetkilerini açık bir
şekilde sayarak düzenlemiş ve önceden içtüzük’te yer alan Başkanın gündemi
belirleme görevi, maddenin (a) bendinde yer almıştır.
Maddede
sayılan tüm görev ve yetkiler, niteliği itibariyle bir kurumun düzenli,
verimli ve uyum içinde çalışması için, o kurumu temsil eden ve başkanlık
yapan kişilere tanınan, yapılan görevin gereği olarak nitelendirilecek
görev ve yetkilerdir.
Genel
Kurulun ve bölümlerin gündeminin belirlenmesi, idari niteliği olan bir iş
olup bu görevin Kurul veya bölümler tarafından yerine getirilmesi, dava
dilekçesinde ileri sürüldüğü gibi Kurulun
ve bölümlerin karar yetkilerinin sınırlandırılması sonucunu doğurmaz.
Aksine bu kurulların uyum içerisinde hızlı ve verimli çalışmasına katkı
sağlar.
Diğer taraftan, bir konunun
Anayasa’da düzenlenmemiş olması kanunla düzenlenmesine engel değildir. Yasama
yetkisinin genelliği ilkesi gereğince kanun koyucu, Anayasada yer almayan
konuları kanunla düzenleyebilir. Bu nedenle Anayasa’da Mahkeme Başkanına
Genel Kurul ve Bölümlerin gündemini belirleme görevi verilmemiş olması, bu
hususun kanuni düzenlemeye konu yapılmasını Anayasa’ya aykırı hale
getirmez.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasanın 149. maddesine aykırı değildir. İptal
isteminin reddi gerekir.
Kuralın,
Anayasa’nın 2. ve 148. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.
2-
Fıkranın (d) Bendinin İncelenmesi
Dava
dilekçesinde Anayasa Mahkemesinin, “Kurul”
esasına dayalı bir Mahkeme olduğu, “Başkan”
esasına dayalı olmadığı, Anayasa’nın, Mahkeme Başkanına Mahkemenin görev,
yetki, çalışma ve yargılama usulüne yönelik özel bir görev ve yetki
vermediği, Başkanın merkezde olduğu ya da üstün olduğu bir çalışma usulünün
benimsenmediği, bu nedenle Mahkemenin bütününü ilgilendiren Mahkeme
yönetmeliklerinin, Genel Kurul yerine Başkan tarafından onaylanması yönündeki
kuralın, Anayasanın 2. ve 149. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa’nın
149. maddesinin beşinci fıkrasında “Anayasa
Mahkemesinin kuruluşu, genel kurul ve bölümlerin yargılama usulleri,
başkan, başkanvekilleri ve üyelerin disiplin işleri kanunla; mahkemenin
çalışma esasları, bölüm ve komisyonların oluşumu ve işbölümü kendi yapacağı
içtüzükle düzenlenir.” kuralına yer verilmiştir.
6216
sayılı Kanun’un 13. maddesinde, Anayasa’da yapılan değişiklikler de dikkate
alınarak Başkanın görev ve yetkileri düzenlenmiş, Mahkeme yönetmeliklerini
onaylamak da bu kapsamda sayılarak, Kanunla Başkana verilen görevler
arasında yer almıştır. Yukarıda fıkranın (a) bendi incelenirken ifade
edildiği gibi mülga 2949 sayılı Kanun’da Başkanın görev ve yetkileri bir
başlık altında belirtilmemiş, anılan Kanun’un değişik maddelerinde bu
konuya yeri geldikçe değinilmiş ve ilgili maddede düzenlenen görevin Başkan
tarafından yerine getirileceği belirtilmiştir. Ancak yönetmeliklerin Başkan
tarafından onaylanacağına ne mülga 2949 sayılı Kanun’da ne de mülga
içtüzük’te yer verilmiştir. Buna karşın uygulamada işin doğası gereği
olarak Mahkemenin idari faaliyetlerinin düzenlendiği yönetmelikler Mahkeme
Başkanları tarafından onaylanmıştır.
Anayasa’nın
149. maddesinin beşinci fıkrasında, Anayasa koyucu hangi konuların kanunla
veya içtüzükle düzenleneceğini saymak suretiyle belirlemiştir. Mahkemenin
kuruluşu, Genel kurul ve bölümlerin yargılama usulleri, Başkan,
başkanvekilleri ve üyelerin disiplin işlemleri kanunla; Mahkemenin çalışma
esasları, bölüm ve komisyonların oluşumu ve iş bölümü kendi yapacağı iç
tüzükle düzenlenecektir. Anayasa’nın kanunla ve içtüzükle düzenleneceğini
belirttiği konular dikkate alındığında, bu konuların Anayasa’da kanunla
düzenlenmesi zorunlu olan hususlar ile Mahkemenin yargısal işlemleriyle
ilgili faaliyetlerini kapsadığı açıktır. Yönetmelikle belirlenecek konular
ise 6216 sayılı Kanun’un 23., 27., 28., 29. ve 44. maddelerinde
belirtilmiştir. Anılan maddelerde yönetmeliğe bırakılan konular incelendiğinde
bu konuların Mahkemenin yönetimi, Genel Sekreterliğe bağlı birimlerin
çalışma esasları, aday memurların sınav usulü, adaylık süreleri, eğitimi,
hizmet birimlerinin görev ve sorumlulukları gibi Mahkemenin idari
faaliyetlerini kapsadığı anlaşılmaktadır.
Mahkemenin
temsili ve yönetimi Başkana aittir. Temsil ve yönetim kapsamında kalan ve
idari faaliyet alanını düzenleyen yönetmeliklerin onayının da yönetim
görevi içinde değerlendirilmesi gerekmektedir.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 149. maddesine aykırı değildir.
İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın,
Anayasa’nın 2. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.
D-
Kanun’un 14. Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasının (b) Bendinin İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, Kanun’un 13. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (a) bendine
ilişkin başvuru gerekçesinde belirtilen nedenlerle kuralın, Anayasa’nın 2., 148. ve 149.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Kanun’un
14. maddesinde, başkanvekillerinin görev ve yetkileri düzenlenmiştir. Bu
maddenin (2) numaralı fıkrasının (b) bendinde, “Başkanı oldukları bölümün gündemini belirlemek”
başkanvekillerinin görev ve yetkileri arasında sayılmıştır.
Kanun’un
13. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (a) bendine yönelik Anayasa’ya
aykırılık incelenmesinde yer verilen gerekçelerle dava konusu kural,
Anayasa’nın 149. maddesine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın,
Anayasa’nın 2. ve 148. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.
E-
Kanun’un 15. Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının (ç) Bendi ile (e) Bendinde
Yer Alan “…Başkanın izniyle…”
İbaresinin İncelenmesi
1-
Fıkranın (ç) Bendinin İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, Anayasa’nın 138. ve 140. maddelerindeki bağımsızlık ve
güvence ile evrensel yargı etiği ilkelerinin, Anayasa Mahkemesini olduğu
gibi Anayasa Mahkemesi üyelerini de kapsadığı, Anayasa’da belirtilen özel
ve özgün niteliklere sahip üyelerin, kanunla bir takım sınırlamalara ve
baskılara tabi tutulmasının Anayasa’nın 138. ve 140. maddeleriyle 146.,
147. ve 148. maddeleri birlikte değerlendirildiğinde kabul edilemez olduğu,
Kanun’un 44. maddesinde "Mahkemenin
müzakereleri gizlidir." kuralına yer verildiği, bu kuralın
varlığına rağmen üyeleri ayrıca gizlilik baskısı altında tutmanın kanun
koyucunun amacını aşan bir nitelik taşıdığı, hâkimlik mesleğinin vakar ve
şerefine uygun hareket etmek zorunda olan Anayasa Mahkemesi üyelerini “oturumun ve oylamanın gizliliğini muhafaza”
yükümlülüğü altında tutmanın, onları baskı altında tutmak anlamına geldiği,
diğer taraftan “oturum ve oylamanın
gizliliği” sözcüklerinin belirsizlik içerdiği belirtilerek kuralın,
Anayasa’nın 2., 138. ve 140. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa’nın
138. maddesinde, hâkimlerin görevlerinde bağımsız oldukları ve vicdani
kanaatlerine göre hüküm verecekleri; 140. maddesinin ikinci fıkrasında ise
hâkimlerin mahkemelerin bağımsızlığına ve hâkimlik teminatına göre görev
ifa edecekleri belirtilmiştir.
Dava
konusu (ç) bendinin de yer aldığı Kanun’un 15. maddesinde, Anayasa
Mahkemesi üyelerinin yükümlülükleri düzenlenmiştir. Anılan maddenin (1)
numaralı fıkrasının (a) bendinde, üyelerin hâkimlik mesleğinin vakar ve
şerefine uygun hareket etmek zorunda oldukları, görevleriyle bağdaşmayan
herhangi bir faaliyette bulunamayacakları; (b) bendinde, geçerli bir
mazeretleri olmadıkça oturumlara katılmalarının gerektiği; (c) bendinde,
Mahkemede görüşülmekte olan konularda görüş ve düşüncelerini
açıklayamayacakları; dava konusu kural olan (ç) bendinde ise üyelerin
oturumun ve oylamanın gizliliğini muhafaza edecekleri belirtilmiştir.
Anayasa
Mahkemesi üyeliği, Anayasa’nın 139., 140. ve 147. maddelerinde belirtilen
bağımsızlık ve güvencelerden yararlanan, nitelikleri, kariyeri, seçimi,
görev, yetki ve sorumlulukları Anayasa’da gösterilen ve anayasal güvence
altında bulunan bir görevdir. Anayasa Mahkemesi üyeleri sahip oldukları
anayasal ve kanuni statü ve güvencelerle birlikte ayrıca baktıkları dava ve
işler ile ilgili olarak Kanun’da yer alan kurallar ile evrensel yargı etiği
ilkelerine uygun olarak davranmak zorundadır. Bu zorunluluk yazılı
kurallarla birlikte yazılı olmayan ve hâkimlik mesleğinin gereği olarak
kabul edilen toplumsal değer yargılarıyla belirlenmektedir.
Dava
konusu kuralda belirtilen “oturum ve
oylamanın gizliliğini muhafaza etme” yükümlülüğü, üyelerin etki altında
kalmadan, güven ortamında serbestçe ifade edilen görüş ve düşüncelerinin
dışarıya yansımasını önlemeye dönük bir düzenlemedir. Bu nedenle bu tür bir
yükümlülüğe Kanun’da yer verilmesi Anayasa Mahkemesi üyelerine baskı
şeklinde değerlendirilemez.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 138. ve 140. maddelerine aykırı
değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın,
Anayasa’nın 2. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.
2-
Fıkranın (e) Bendinde Yer Alan “…Başkanın
izniyle…” İbaresinin İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, Kanun’un 15. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (e) bendinde,
üyelerin davet olundukları ulusal ve uluslararası kongre, konferans ve
benzeri bilimsel toplantılara katılabilmelerinin Başkanın iznine bırakılmasının
üyelerin bağımsızlıkları ile bağdaşmadığı ayrıca, Anayasa’da, Mahkeme
Başkanına özel olarak hiyerarşik bir görev ve yetki verilmediği, “izin” verip vermeme konusunda da
Başkana sınırları belirsiz bir takdir yetkisi verildiği, yetkinin
belirsizlik içermesi nedeniyle hukuk güvenliği ilkesinin zedelendiği
belirtilerek kuralın, Anayasa’nın 2., 7., 138., 140. ve 149. maddelerine
aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa’nın
138. maddesinin birinci fıkrasında, hâkimlerin görevlerinde bağımsız
oldukları belirtilmiş; ikinci fıkrasında, hiçbir organ, makam, merci veya
kişinin yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve
talimat veremeyeceği kural altına alınmıştır. Anayasa’nın 140. maddesinin
ikinci fıkrasında ise hâkimlerin mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik
teminatı esaslarına göre görev ifa edecekleri belirtilmiştir.
Kanun’un
15. maddesinde Anayasa Mahkemesi üyelerinin yükümlülükleri düzenlenmiştir.
Kanun koyucu bu kuralda, hâkimlik mesleğinin vakar ve şerefine uygun
hareket etmeyi, görevleriyle bağdaşmayan herhangi bir faaliyette bulunmamayı,
geçerli bir mazeretleri olmadıkça oturumlara katılmayı, Mahkemede
görüşülmekte olan konularda görüş ve düşüncelerini açıklamamayı ve
görevleri dışında resmî veya özel hiçbir görev almamayı üyelerin yükümlülükleri
arasında saymıştır.
Kanun
koyucu, Anayasa’nın 146. maddesinin son fıkrasındaki düzenlemeye paralel
olarak ayrıca, dava konusu kuralın yer aldığı 15. maddenin (1) numaralı
fıkrasının (e) bendinde, üyelerin resmî veya özel hiçbir görev alamayacaklarını
belirttikten sonra bilimsel kongre ve konferansları bu kapsamın dışında
tutarak bu gibi toplantılara davetleri hâlinde katılabileceklerini
belirtmiş ancak, Mahkemedeki yargısal faaliyetlerin aksamaması için
katılımı izin koşuluna bağlamıştır.
Anayasa’nın
148. maddesinde yer verilen ve Anayasa Mahkemesinin görev ve yetkileri
arasında sayılan, Genel Kurul, bölümler ve komisyonların gündeminde olan
konuları görüşerek sonuca bağlamak, üyelerin asli görevleri olup öncelikli
olarak yerine getirilmesi zorunludur.
Anayasa
Mahkemesinin, Anayasa’da belirtilen görevlerini aksatmadan yerine
getirebilmesi, üyelerinin özverili çalışmalarının yanında bu çalışmaların
koordinasyonu ve Mahkemedeki asli görevlerinin sürekliliği ile doğrudan
ilgilidir. Bu nedenle üyelerin Mahkeme dışı ulusal ve uluslararası kongre, konferans
ve benzeri bilimsel faaliyetlere katılımlarının gerek Genel Kurul gerekse
bireysel başvuruları inceleyecek bölümlerin asıl görevlerini ifada herhangi
bir soruna yol açmaması, bu toplantılara katılımın Mahkemeyi temsil ve
idare yetkisi bulunan Başkan tarafından koordine edilmesiyle mümkündür.
Ayrıca,
dava konusu kuralda yer alan “izin”,
Mahkemedeki yargısal faaliyetlerin zamanında yerine getirilmesi ile
Mahkemenin verimli ve uyumlu çalışmasının gereği olarak idari işlemler için
Başkana verilmiş bir yetki olarak kabul edilmelidir. Bu nedenle üyelerin
bilimsel toplantılara katılmaları yargısal faaliyet kapsamında
değerlendirilemeyeceğinden bu toplantılara katılımın Başkanın iznine
bağlanmış olması Anayasa’da yer alan hâkimlik teminatı ve mahkemelerin
bağımsızlığı ilkelerine aykırılık oluşturmaz.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 138. ve 140. maddelerine aykırı
değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın,
Anayasa’nın 2., 7. ve 149. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.
Fulya
KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN ile Osman Alifeyyaz PAKSÜT bu görüşe
katılmamışlardır.
F-
Kanun’un 16. Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasının İkinci Cümlesi ile (5)
Numaralı Fıkrasının Üçüncü Cümlesinin İncelenmesi
1- (2)
Numaralı Fıkranın İkinci Cümlesinin İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, Kanun’un 16. maddesinin (2) numaralı fıkrasının ikinci
cümlesinde, isimsiz ve imzasız veya adressiz olarak yapılan ancak, somut
delile dayanan ihbar ve şikayetlerin değerlendirmeye alınarak konu hakkında
gerekli inceleme ve araştırma yapılmasının, “müstear adla yapılan veya yapıldığı anlaşılan imzasız, adressiz”
şikâyetlerin işleme konulmasının yolunu açacağı, bu durumun hukuk
devletinin ve ihbar ve şikâyet hakkının gereklerini ihlal ettiği ayrıca,
somut delil durumunun değerlendirmesinin Başkanın takdirine bırakılmasının
Başkana, Anayasa’da öngörülmeyen geniş ve belirsiz bir takdir yetkisi
verdiği, bu durumun yasama yetkisinin devri niteliğinde olduğu belirtilerek
kuralın, Anayasa’nın 2., 7. ve 74. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa’nın
2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem ve işlemleri hukuka uygun,
insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, her
alanda adil bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, Anayasa’ya
aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukukun üstün kurallarıyla kendini
bağlı sayan, yargı denetimine açık olan devlettir.
Kanun’un
16. maddesinde, Başkan ve üyeler hakkında yapılan şikayetlerin disiplin
işlemleri ile bu işlemlerin inceleme ve soruşturma usulü düzenlenmiştir.
Anılan maddenin (1) numaralı fıkrasında, Başkan ve üyelerin görevlerinden
doğan veya görevleri sırasında işledikleri iddia edilen suçları, kişisel
suçları ve disiplin eylemleri için soruşturma açılmasının Genel Kurulun
kararına bağlı olduğu; (2) numaralı fıkrasında ise müstear adla yapılan
veya yapıldığı anlaşılan imzasız, adressiz yahut belli bir olayı ve nedeni
içermeyen, delilleri ve dayanakları gösterilmeyen ihbar ve şikayetlerin
başkan tarafından işleme konulmayacağı, ancak bu ihbar ve şikâyetlerin somut
delillere dayanması durumunda konu hakkında gerekli inceleme ve
araştırmanın yapılacağı belirtilmiştir.
Bir kişi
hakkında ceza veya disiplin soruşturması yapılmasının en önemli unsuru
somut delilin varlığıdır. Somut delile dayanan bir iddia kim tarafından
ileri sürülmüş olursa olsun, disiplin veya ceza kovuşturması açılmasının ön
şartı niteliğindedir. Kanun koyucu birinci cümlede somut delile
dayanmamakla birlikte ayrıca isimsiz ve imzasız, belli bir olayı ve nedeni
içermeyen şikâyetlerin hukuken dikkate alınmayacağını belirtmiştir.
Şikâyetin hukuken dikkate alınmamasının sebebi, iddianın somut bir delile
dayanmaması veya belirli bir olayı içermemesidir.
Somut bir
delil veya belirli bir olayı içeren iddiaların ispatlanabilir olması
nedeniyle kanun koyucu bu nitelikleri taşıyan şikâyetlerin ciddiye alınması
gereğini belirterek konu hakkında gerekli inceleme yapılmasını kurala bağlamıştır.
Kanun koyucu, Başkan tarafından işleme konulacak şikâyetlerde özellikle
soyut nitelikli iddia yerine kanuni bir terim olan “somut delil” kavramını kullanmıştır. Somut delile dayanan ihbar
ve şikâyetler kim tarafından yapıldığına bakılmaksızın hukuki nitelik
taşırlar. Hukuk devletinin gereği olan adil bir hukuk düzeni kurup bunu
geliştirerek sürdürme görevi, hukuka aykırı fiil ve davranışları hakkında
somut delil bulunan kişilerle ilgili gerekli soruşturma veya incelemenin
yapılarak, hukuka aykırı fiillere gerekli yaptırımların uygulanması ile
mümkündür. Bu nedenle adaletli bir hukuk düzeninin devamını sağlayıcı
nitelikteki kuralın hukuk devleti ilkesine aykırı bir yönü bulunmamaktadır.
Ayrıca,
Anayasa’da kanunla düzenlenmesi yasak olan konular dışında yasama
yetkisinin genelliği ilkesi gereğince her konu kanun koyucu tarafından
kanunla düzenlenebilir. Bu nedenle somut delile dayanan ve hukuki bir nitelik
taşıyan ihbar ve şikâyetlerin Mahkeme Başkanı tarafından işleme konulması,
Anayasa’da yer verilmeyen bir yetkinin kanunla Mahkeme Başkanına tanınması
anlamını taşımaz. Diğer taraftan, dava konusu kural bir kanun hükmü olup bu
konuda idareye düzenleyici işlem yapma yetkisi vermediğinden yasama
yetkisinin devrinden de söz edilemez.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 2. maddesine aykırı değildir.
İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın,
Anayasa’nın 7. ve 74. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.
2- (5)
Numaralı Fıkranın Üçüncü Cümlesinin İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, Kanun’un 16. maddenin (5) numaralı fıkrasında, Genel Kurulca,
soruşturma açılmasına karar verildiği takdirde, Genel Kurulun, üyeler
arasından üç kişiyi Soruşturma Kurulunu oluşturmak üzere seçeceğinin
belirtildiği, dava konusu kuralla da Soruşturma Kuruluna, 5271 sayılı Ceza
Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) Cumhuriyet savcısına tanıdığı bütün yetkilerin
verildiği belirtilerek bu durumun
Soruşturma Kurulunda görev alacak Anayasa Mahkemesi üyelerine, Anayasa’da
yer verilmeyen bir yetki tanıma anlamına geleceği, Soruşturma Kurulunun, “mahkemelerin bağımsızlığı ve hakimlik
teminatı” esaslarına göre çalışan yargısal nitelikte bir kurum
olmadığı, CMK’ya göre yapılan işlemler ile Cumhuriyet savcısına tanınan
yetkilerin yargısal nitelikte olduğu, iddia hakkının, yargısal bütünlük
dışına çıkarılarak, Cumhuriyet savcısı dışında, üyeler tarafından yerine
getirilmesinin hukuk güvenliğini sarsan ve Anayasa’nın öngördüğü yargısal
bütünlüğe uygun düşmeyen bir yaklaşım olduğu belirtilerek kuralın, Anayasa’nın
2., 9., 36., 140., 148. ve 149. maddelerine aykırı
olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa’nın 149. maddesinin
beşinci fıkrasında, Başkan, başkanvekilleri ve üyelerinin disiplin
işlerinin kanunla düzenleneceği belirtilmiştir. Bu çerçevede Kanun’un
ikinci kısmının ikinci bölümünde yer alan 16 ila 19. maddelerinde disiplin,
suç ve cezai işler düzenlenmiştir.
Kanun’un 16. maddesi, Anayasa
Mahkemesi Başkanı ve üyeleri hakkında disiplin işlemleri ile suç ve
cezalara ilişkin inceleme ve soruşturma usulünü düzenleyen bir kuraldır. Maddedeki
düzenlemeye göre ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü halleri
hariç Mahkeme başkan veya üyeleri hakkında suç işlediklerine dair iddiaların
inceleme ve soruşturulması, genel hükümlerden ayrık tutularak Kanun’un 16.
ve devamı maddelerinde düzenlenmiştir.
Dava konusu kuralda ise Başkan
veya üyelerin görevlerinden doğan veya görevleri sırasında işledikleri
iddia edilen suçları, kişisel suçları ve disiplin eylemleri nedeniyle
haklarında soruşturma açılmasına Genel Kurulca karar verilmesi halinde,
soruşturmayı yapacak olan ve Genel Kurulca seçilen üç kişilik Soruşturma
Kurulunun CMK’nın Cumhuriyet savcısına tanıdığı bütün yetkilere sahip
olduğu belirtilmiştir.
Yüksek
yargı organlarının başkan ve üyelerinin görevleri sırasında işledikleri
iddia edilen suçlar ile kişisel suçları yönünden genel hükümlerden farklı
soruşturma ve kovuşturma usulüne tabi tutulmaları, yargı bağımsızlığı ve
tarafsızlığının gereğidir.
Anayasa’nın
2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, yargı bağımsızlığı ve hâkimlik
teminatını göz önünde bulunduran, kişi güvenliğini sağlayarak her alanda
adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu sürdüren devlettir.
Soruşturma
Kurulunun, etkin ve teknik anlamda bir soruşturma yapabilmesi, bu Kurulun
CMK’nın Cumhuriyet savcılarına tanıdığı yetkileri kullanmalarına bağlıdır.
Gerek CMK’da olsun gerek diğer özel kanunlarda olsun Cumhuriyet savcılarına
verilen yetkiler görevleriyle bağlı, diğer bir ifade ile etkin bir
soruşturma yapmalarını temin içindir. Bu yetkiler Anayasa’da yer alan hukuk
devleti ve adil yargılanma hakkı çerçevesinde suçun ve suçlunun belirlenmesi
ve mahkeme önüne çıkarılması amacıyla verilmiş yetkilerdir. Dolayısıyla, bu
yetkilerin aynı görevi yapacak olan Soruşturma Kuruluna verilmesi
Anayasa’nın 2. maddesinde yer alan ve adaletli bir hukuk düzeni kurmayı amaçlayan
hukuk devletinin gereğidir.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 2. ve 149. maddelerine aykırı
değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın,
Anayasa’nın 9., 36., 140. ve 148. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.
G-
Kanun’un 19. Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasında Yer Alan “…Genel Kurulun…” İbaresinin İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, 19. maddenin (2) numaralı fıkrasında “üyelikten çekilmeye davet edilme cezasına karar verilebilmesi için
Genel Kurulun üçte iki oy çokluğu aranır” denilerek, üyelikten
çekilmeye davet edilme cezası için, yerinde olarak, nitelikli çoğunluğun
arandığı ancak, Anayasa’nın 149. maddesinde Genel Kurulun en az 12 üye ile
toplanacağının belirtildiği, üye tam sayısının 17 olduğu, Kanun’da herhangi
bir niteleme yapılmadan “Genel Kurul”
sözcükleri kullanmakla yetinildiği, bu sözcüklerin “üye tam sayısı” ya da “toplantıya
katılan üyeler” nitelendirmesi yapılmadığı için soyut ve belirsiz
olduğu belirtilerek kuralın, Anayasa’nın 2. ve 149. maddelerine aykırı
olduğu ileri sürülmüştür.
Kanun’un
19. maddesinin (1) numaralı fıkrasında kanun koyucu, Başkan ve üyelerin,
asli görevleri dışında resmî veya özel bir görev almaları ya da yaptıkları
yeminle veya üyeliğin vakar ve şerefi ile bağdaşmayan, hizmetin aksamasına
yol açan hâl ve hareketlerinin sabit görülmesi hâlinde, eylemin niteliğine
göre, uyarma, kınama ya da üyelikten çekilmeye davet edilme cezalarından
birisine karar verileceğini belirtmiş; (2) numaralı fıkrasında ise “Üyelikten çekilmeye davet edilme
cezasına karar verilebilmesi için Genel Kurulun üçte iki oy çokluğu aranır.”
kuralına yer vermiştir.
Anayasa’nın
146. maddesinde, Anayasa Mahkemesinin 17 üyeden kurulacağı, 149. maddesinde
ise Genel Kurulun Başkan veya Başkanın görevlendirdiği başkanvekilinin
başkanlığında en az oniki üye ile toplanacağı, kararlarını salt çoğunlukla
alacağı belirtilmiştir. Anayasa’da, kararların özelliğine göre salt ya da
nitelikli çoğunluk belirlenirken, nitelikli çoğunluğun “üye tamsayısına” ya da “toplantıya katılan üyelerin sayısına”
bağlı olacağı gösterilmiştir. Anayasa’nın 146. maddesinde, Başkan ve
başkanvekillerinin seçiminde, “üye
tam sayısının salt çoğunluğu”; 147. maddesinde, üyeliğin, görevini
sağlık bakımından yerine getirmeyeceğinin kesin olarak anlaşılması halinde,
“üye tam sayısının salt çoğunluğu”;
149. maddesinde, Anayasa değişikliğinde iptale, siyasi partilerin
kapatılmasına ya da Devlet yardımından yoksun bırakılmasına karar
verilebilmesi için “toplantıya
katılan üyelerin üçte iki çoğunluğu” öngörülmüştür. Anayasa’da
belirtilen bu ayrık durumlar dışında Genel Kurul, Mahkeme Başkanının veya
Başkanın belirleyeceği başkanvekilinin başkanlığında oniki üye ile
toplanacak ve katılanların salt çoğunluğu ile karar alacaktır.
Anayasa’nın
149. maddesinde, Genel Kurula verilen görevleri yapmak üzere toplantı yeter
sayısı ile toplanan heyet “Genel
Kurul” olarak ifade edilmiştir.
Dava konusu kuralda da Genel Kurulun en az toplantı yeter sayısı ile
toplanmış olması ve toplananların üçte ikisi ile karar almış olması
kuralına yer verilmiştir. Bu nedenle, Anayasa’nın 149. maddesinin üçüncü
fıkrasında yer alan “toplantıya
katılanların üçte iki oy çokluğu” kuralı ile dava konusu kuralın yer
aldığı fıkrada belirtilen “genel
kurulun üçte iki oy çokluğu” kuralı arasında anlam ve sonuç bakımından
herhangi bir fark bulunmamaktadır.
Anayasa’nın
2. maddesinde yer alan hukuk devletinin temel ilkelerinden biri
belirliliktir. Bu ilkeye göre, kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de
idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde
açık, net, anlaşılır ve uygulanabilir olması gereklidir. Kuralda belirtilen
oylama basit bir matematik hesabıyla anlaşılabilir olduğundan dava konusu
kuralın hukuk devleti ilkesine aykırı bir yönü bulunmamaktadır.
Açıklanana
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 2. ve 149. maddelerine aykırı
değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
H-
Kanun’un 22. Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasında Yer Alan “…Komisyonların…” Sözcüğünün İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, Kanun’un 22. maddesinin (1) numaralı fıkrasında bölümlerin
kaç kişiden oluşup, kimin başkanlığında kaç kişiyle toplanacağı, 65.
maddesinde de bölümlerin kararlarını salt çoğunlukla alacağının
belirtildiği ancak, “bireysel başvuru”
gibi temel hak ve özgürlükleri çok yakından ilgilendiren başvuruların, “kabul edilebilirlik” incelemesini
yapacak olan ve kararları kesin olan “komisyonlar”
için Kanun’da herhangi bir düzenleme yapılmaksızın konunun doğrudan
içtüzüğe bırakıldığı, bu durumun yasama yetkisinin devri niteliğinde olduğu
belirtilerek kuralın, Anayasa’nın 2., 7., 148. ve 149. maddelerine aykırı
olduğu ileri sürülmüştür.
Kanun’un
2. maddesinin (g) bendinde, komisyonun tanımı, “Bireysel başvuruların kabul edilebilirlik incelemesini yapmak üzere
oluşturulan kurul” olarak belirtilmiş ve Kanun’un diğer maddelerinde de
doğrudan olmamakla birlikte dolaylı olarak komisyonların görev ve yetkileri
ile ilgili bazı düzenlemelere yer verilmiştir.
Anayasa’nın
149. maddesinin birinci fıkrasının son cümlesinde, “Bireysel başvuruların kabul edilebilirlik incelemesi için
komisyonlar oluşturulabilir,”; beşinci fıkrasının son cümlesinde ise “Mahkemenin çalışma esasları, bölüm ve
komisyonların oluşumu ve işbölümü kendi yapacağı içtüzükle düzenlenir.”
kuralı yer almaktadır. Anayasa’nın 149. maddesindeki düzenlemeye göre
komisyonların kurulması kanun koyucunun takdirine bırakılırken bu
komisyonların oluşumu ile kendi aralarındaki iş bölümü doğrudan Mahkemenin
yapacağı içtüzüğe bırakılmıştır.
Kanun
koyucu, Anayasa’da yer alan bu düzenlemeyi aynen Kanun’a aktarmak suretiyle
Anayasa koyucunun iradesine bağlı kalarak komisyonların oluşumu ve işbölümü
ile ilgili düzenlemeleri içtüzüğe bırakmıştır. Komisyonlarla ilgili
Kanun’da yer alan düzenlemeler incelendiğinde kanun koyucunun bilinçli
olarak diğer bir ifade ile Anayasa’ya bağlı kalarak hareket ettiği
anlaşılmaktadır. Dolayısıyla, dava konusu kural, Anayasa’nın 149.
maddesinin beşinci fıkrasının son cümlesinin doğrudan yasaya
aktarılmasından ibarettir.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 149. maddesine aykırı değildir.
İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın,
Anayasa’nın 2., 7. ve 148. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.
I-
Kanun’un 27. Maddesinin (4) Numaralı Fıkrasının Son Cümlesinin İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, yazılı sınav ile mülakatın, adayların seçilmesi ve bu
sistemin denetlenebilmesi yönünden herhangi bir farkının bulunmadığı, bu
nedenle mülakatın da yazılı sınav gibi açık ve belirgin olarak hiçbir
sınırlama olmaksızın denetlenebilmesinin gerektiği, ancak birçok yargı
kararında mülakat sisteminin denetime uygun olmadığının belirtildiği, kanun
koyucunun bu sorunu çözmesi gerekirken dava konusu kuralla mülakatta kayıt
sisteminin engellendiği belirtilerek kuralın, Anayasa’nın 2., 36. ve 125.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Kanun’un
27. maddesinin (4) numaralı fıkrasında, raportör yardımcısı adaylığı
mülakatında, mülakat komisyonu üyelerince adayların Kanun’da belirtilen
nitelikleri taşıyıp taşımadıkları ayrı ayrı puan verilmek suretiyle değerlendirileceği
ve bu fıkranın her bir bendinde yazılı özelliklerin her biri için yirmişer
puan üzerinden değerlendirme yapılarak verilen puanların tutanağa
geçirileceği, mülakatta bu tutanak haricinde herhangi bir kayıt sisteminin
kullanılamayacağı belirtilmiştir.
Anayasa’nın
2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem ve işlemleri hukuka uygun,
insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, her
alanda adil bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, Anayasa’ya
aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukukun üstün kurallarıyla kendini
bağlı sayan, yargı denetimine açık olan devlettir.
Anayasa’nın
70. maddesinde, her Türkün kamu hizmetlerine girme hakkının bulunduğu; 128.
maddesinin ikinci fıkrasında ise memurların ve diğer kamu görevlilerinin
nitelikleri, atanmaları, görev ve yetkileri, hakları ve yükümlülükleri,
aylık ve ödenekleri ve diğer özlük haklarının kanunla düzenleneceği ifade
edilmiştir.
Devlet memurluğuna
girişte yapılacak sınavların türü, biçimi ve usulleri hakkında kanun
koyucunun takdir yetkisinin bulunduğu ve bu yetkiyi kullanırken kamu
yararını gözeteceği açıktır. Anayasa Mahkemesi herhangi bir kuralla ilgili
olarak Anayasa’ya uygunluk denetimi yaparken o kuralın kamu yararını
gerçekleştirip gerçekleştirmeyeceği veya kanun koyucunun iptali istenen
kuralda amaçladığı kamu yararı anlayışının isabetli olup olmadığını değil,
incelenen kuralın kamu yararı dışında belli bireylerin ya da grupların çıkarları
gözetilerek kanunlaştırılmış olup olmadığını incelemesi gerekir.
Dava
konusu kuralda öngörülen düzenlemenin, herkes için geçerli, soyut ve genel
hükümler içerdiği, Kanun’da mülakat komisyonu üyelerinin adayı
değerlendirirken esas alacakları kriterlerin ayrı ayrı gösterildiği ve her
bir aday için yapılacak değerlendirmede, mülakat komisyonu üyelerinin her
birinin verdikleri puanların aritmetik ortalamasının alınacağının
belirtildiği dikkate alındığında kuralın, kamu yararı amacıyla getirildiği
açıktır.
Anayasa’nın
125. maddesinde, idarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı
yolunun açık olduğu, yargı yetkisinin, idari eylem ve işlemlerin hukuka
uygunluğunun denetimi ile sınırlı olup, hiçbir surette yerindelik denetimi
şeklinde kullanılamayacağı, yürütme görevinin kanunlarda gösterilen şekil
ve esaslara uygun olarak yerine getirilmesini kısıtlayacak, idarî eylem ve
işlem niteliğinde veya takdir yetkisini kaldıracak biçimde yargı kararı
verilemeyeceği kurala bağlanmıştır.
Dava
konusu kural, mülakat sırasında herhangi bir kayıt sistemi
kullanılamayacağını hükme bağlamaktadır. Kimi yargı kararlarında yer alan
mülakat veya sözlü sınavların kamerayla kayıt altına alınması ve böylece
yargısal denetimin daha kolay bir şekilde yapılabilmesine imkân tanınması
yönündeki değerlendirmelerin, anayasal denetimde bağlayıcılığı
bulunmamaktadır. Kuralda, idari yargı yolunu kapatan veya zorlaştıran bir
hükme yer verilmediğinden, Anayasa’nın 125. maddesine aykırı bir yön
bulunmamaktadır.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 2. ve 125. maddelerine aykırı
değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın
Anayasa’nın 36. maddesiyle de ilgisi görülmemiştir.
Fulya
KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Osman Alifeyyaz PAKSÜT ile Zehra Ayla PERKTAŞ
bu görüşe katılmamışlardır.
J-
Kanun’un 33. Maddesinin İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, dava konusu kural ile “ihtiyaç
duyulan alan”, “proje hazırlama,
gerçekleştirme, işletme ve işlerliği”, “zaruri ve istisnai haller”, “özel bir meslek bilgisi ve ihtisasını gerektiren iş” gibi soyut
ve belirsiz alanlarda “hizmet alımı
yoluyla yerli ve yabancı uzman çalıştırma” konusunda Mahkeme Başkanına
geniş, sınırsız, belirsiz ve keyfi uygulamalara neden olacak şekilde takdir
yetkisi tanındığı, kuralda bir takım nitelendirmelerin yapılmış olmasının
bu belirsizliği ortadan kaldırmayacağı belirtilerek kuralın, Anayasa’nın
2., 7. ve 128. maddelerine aykırı
olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa’nın
2. maddesinde yer alan hukuk devletinin temel ilkelerinden biri
belirliliktir. Bu ilkeye göre, kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de
idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde
açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu
otoritelerinin keyfi uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesini ifade
eder. Belirlilik ilkesi, hukuksal güvenlikle bağlantılı olup bireyin,
kanundan, belirli bir kesinlik içinde, hangi somut eylem ve olguya hangi
hukuksal yaptırımın veya sonucun bağlandığını, bunların idareye hangi
müdahale yetkisini verdiğini bilmesidir.
Anayasa’nın
7. maddesinde, yasama yetkisinin Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet
Meclisine ait olduğu ve bu yetkinin devredilemeyeceği belirtilmiştir.
5982
sayılı Kanunla Anayasa’nın 148. maddesinde yapılan değişiklik sonucu
Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruları inceleme görevi verilmiştir.
Mahkemenin bireysel başvuruları inceleme görevi ile diğer görevlerini göz
önünde bulunduran kanun koyucu, yargı hizmetlerinin daha hızlı ve daha
verimli yürütülebilmesi amacıyla gerek akademik gerek diğer alanlarda projelerin
hazırlanması ve yürütülmesi için Kanun’un dava konusu olan 33. maddesinde,
Mahkeme Başkanına, Mahkemenin ihtiyaç duyduğu alanlarda projelerin
hazırlanması, gerçekleştirilmesi, işletilmesi ve işlerliği için şart olan
zaruri ve istisnai hâllere münhasır olmak üzere özel bir meslek bilgisi ve
ihtisasını gerektiren işlerde, hizmet alımı yoluyla yerli ve yabancı uzman
çalıştırma yetkisi tanımaktadır. Kanun koyucunun dava konusu kural ile
tanıdığı yetkinin sınırlarını hem konu hem de kişi yönünden oldukça daraltarak
istisnai bir düzenleme yaptığı görülmektedir. Bu nedenle dava konusu
kuralda Mahkeme Başkanına verilen yetkinin, sınırları, çerçevesi ve kapsamı
kanunla açıkça belirlenmiş olduğundan yetki devrinden söz edilemez.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 2. ve 7. maddelerine aykırı
değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın,
Anayasa’nın 128. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.
K-
Kanun’un 34. Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının “...Mahkemenin hizmet birimlerinde çalışan 657 sayılı Kanuna tabi
personel, Genel Sekreterin teklifi ve Başkanın uygun görmesi üzerine,
mükteseplerine uygun olarak Adalet Bakanlığınca Bakanlık merkez ve taşra
teşkilatı kadrolarına atanabilirler” Bölümünün İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, idari çalışmalara yardımcı olmak üzere atanan raportör
yardımcıları hariç, idari personelin Adalet Bakanlığı kadrolarına
atanmasının Anayasa’nın 128. maddesine uygun olarak Kanunla düzenlenmesine
karşın bu konuda tüm yetki geniş, sınırsız ve belirsiz şekilde Genel
Sekreterin teklifi üzerine Başkanın uygun görmesine bağlandığı, ayrıca
kuralda hukuk devletinin gereği olan belirlilik ilkesine aykırı düzenleme
yapıldığı ve Anayasa’nın 7. maddesi gereğince kanun koyucunun temel
ilkeleri koymadan, çerçeveyi çizmeden yürütmeye yetki vermemesi, sınırsız,
belirsiz bir alanı, yönetimin düzenlemesine bırakmaması gerektiği
belirtilerek kuralın, Anayasa’nın 2., 7. ve 128. maddelerine aykırı olduğu
ileri sürülmüştür.
Kanun’un
34. maddesi, idari personelin Adalet Bakanlığı kadrolarına atanmasını düzenlemektedir.
Bu kurala göre, Kanun’un 27. maddenin (1) numaralı fıkrasına göre atananlar
hariç, Mahkemenin hizmet birimlerinde çalışan 657 sayılı Kanun’a tabi
personel, Genel Sekreterin teklifi ve Başkanın uygun görmesi üzerine,
mükteseplerine uygun olarak Adalet Bakanlığınca Bakanlık merkez veya taşra
teşkilatı kadrolarına atanabilirler.
Kuralda,
Adalet Bakanlığı kadrolarına atanacak personelin mali ve diğer haklarında
herhangi bir kayıp olmaması için mükteseplerine uygun olarak atamalarının
yapılacağı belirtilmiştir. Kamu hizmetlerinin verimli olarak yürütülmesinin
şartlarından biri de çalışanların ödüllendirilmesi, çalışmayan veya verim
alınamayan personelin de rotasyona tabi tutularak çalıştığı birimin veya
yerin değiştirilmek suretiyle verimliliğinin artırılmasıdır. Çalışanların
rotasyona tabi tutulmaları taşra teşkilatı olan kurumlar açısından kurum
içi rotasyon şeklinde yapılırken, Anayasa Mahkemesi gibi taşra teşkilatı
olmayan kurumlarda, bu personelin yine adalet hizmetlerinde istihdamı için
Adalet Bakanlığının merkez veya taşra teşkilatlarında değerlendirilmesi
şeklinde olmaktadır.
Taşra
teşkilatı bulunmayan kurumlar açısından personel verimliliğini artırmak
için yapılacak rotasyonda, personelin bir başka kurum kadrolarına
atanmaları bir zorunluluktan kaynaklanmaktadır.
Anayasa’nın
128. maddesinin ikinci fıkrasında, “Memurların
ve diğer kamu görevlilerinin nitelikleri, atanmaları, görev ve yetkileri,
hakları ve yükümlülükleri, aylık ve ödenekleri ve diğer özlük işleri
kanunla düzenlenir.” denilmiştir. Anayasanın bu hükmü, memurların ve
diğer kamu görevlilerinin anayasal ve kanuni güvence altına alınması
amacını taşımaktadır. Memurların Anayasa’da belirtilen diğer hak ve
yükümlülükleri ile birlikte atamalarının da Kanunla düzenlenmesi, bu
konunun idari tasarruflara konu yapılmasını önleme amacı taşımaktadır.
Kanun koyucu kamu personel rejimi anlayışının gereği olarak Mahkeme’de
görülen kamu hizmetinin verimliliğini artırmak amacıyla Anayasa’nın 128.
maddesine uygun olarak bu konuyu Kanunla düzenlemiştir.
Ayrıca,
dava konusu kuralda atama işleminin Genel Sekreterin teklifi ve Başkanın
onayıyla yapılacağı belirtilmiştir. Anayasa Mahkemesinin idari
teşkilatlanmasında Genel Sekreter ve Başkanın, kurumun idari yapısında
sıralı en üst karar mercii oldukları, bu nedenle kanun koyucunun bu
konudaki takdirinin Anayasa’nın 128. maddesinde memurlara ve kamu
görevlilerine sağlanan güvenceleri ihlal eder nitelikte bulunmadığı
açıktır.
Anayasa’nın
2. maddesinde yer alan hukuk devleti kavramının temel gereklerinden birisi
de hukuk güvenliği ilkesidir. Hukuk güvenliği bireyin hukukî durumunun
süreceği yönündeki beklentilerinin belli koşullar içinde güvence altına
alınması anlamına gelir. Ancak hukuk güvenliği ilkesi zaman içinde değişen
şartlara ve gelişen ihtiyaçlara göre kanunlarda değişiklik yapılmasına
engel değildir. Bir hukuk sisteminin değişen ihtiyaçlara uyum
sağlayabilecek esnekliğe sahip olması gerekir. Aksi takdirde hukuk
sisteminin durağanlaşması ve toplumun dinamik yapısına uyum sağlayamayarak
ihtiyaçlara cevap veremez hale gelmesi kaçınılmazdır. Bu nedenle kanun
koyucu Anayasa’da öngörülen koşullar çerçevesinde diğer alanlarda olduğu
gibi kamu görevlilerinin durumları ile ilgili olarak da kamu yararı
amacıyla bazı değişiklikler yapabilir. Dava konusu kuralda yer alan “memurların atama işlemi” niteliği
itibarıyla dokunulmaz bir hukuki durum olmadığından kuralın hukuk devleti
ilkesine aykırı bir yönü bulunmamaktadır.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural, Anayasa’nın 2. ve 128. maddelerine aykırı
değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın,
Anayasa’nın 7. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.
L-
Kanun’un 36. Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının “Teklif” Sözcüğünün Yanında Yer Alan “Çoğunluğuna” Sözcüğünün İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, Anayasa’nın 148. maddesinde, Anayasa değişikliği ile ilgili
olarak şekil denetiminin “teklif ve
oylama çoğunluğu” şeklinde ifade edildiği ancak, Kanun’da bu ifade
değiştirilerek, “teklif çoğunluğuna,
oylama çoğunluğuna” şekline dönüştürüldüğü ve teklif de oylama da “çoğunluğa” bağlandığı, Anayasa
Mahkemesinin Anayasada yer alan “teklif
ve oylama çoğunluğu” ifadesini, yorumlayarak “teklif” ibaresini “teklif
çoğunluğu”ndan farklı ve bağımsız olarak değerlendirdiği, Anayasa
Mahkemesi kararlarının, yasama, yürütme ve yargı organları ile idare makamları,
gerçek ve tüzelkişileri bağladığı, kanun koyucunun da bu kurala uyması
gerektiği, yasama yetkisi kullanan TBMM’nin de kaynağını Anayasa’dan almayan
Devlet yetkisi kullanamayacağı belirtilerek kuralın, Anayasa’nın 148.
maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Kanun’un
36. maddesinde, şekil bakımından iptal davası ve sınırları düzenlenmiştir.
Maddenin (1) numaralı fıkrasında, Anayasa
değişikliklerinde şekil denetimi teklif çoğunluğuna, oylama çoğunluğuna ve
ivedilikle görüşülemeyeceği şartına uyulup uyulmadığı ile
sınırlandırılmıştır. Anayasa değişikliklerinin şekil denetiminin nasıl
yapılacağına ilişkin 36. maddedeki düzenleme oldukça açık ve yoruma ihtiyaç
duymayacak bir düzenlemedir. Kanun koyucu bu kural ile Anayasa
değişikliklerinin şekil denetiminde göz önünde bulundurulması gereken “teklif” edilebilme şartına
Anayasa’nın 175. maddesindeki gibi sayısal bir anlam yükleyerek bu
maddedeki düzenlemeye paralel bir kurala yer vermiştir.
Anayasa’nın
175. maddesinde, Anayasa’yı değiştirme yetkisinin TBMM’ye ait olduğu,
Meclisin bu yetkisini üye tamsayısının üçte bir çoğunluğunun yazılı teklifi
ve beşte üç çoğunluğunun kabul oyuyla kullanabileceği öngörülmektedir.
Anayasa
koyucu kanunların hem şekil hem de esas açısından Anayasa’ya uygunluğunun
denetimini öngörmüş ancak Anayasa değişikliklerinde sadece şekil denetimine
yer vererek, yasalaşma sürecini tamamlamış ve Anayasa maddeleri arasında
yerini almış bir normun, Anayasa’nın diğer maddelerine aykırılığının teorik
olarak mümkün olmadığını öngörerek, Anayasa değişikliklerinin esas
bakımından denetimi ile ilgili Anayasa’nın 148. maddesinde herhangi bir
düzenleme yapmamıştır. Bu nedenle Anayasa değişikliklerinin esas yönünden
denetimine ilişkin Anayasada herhangi bir düzenlemeye yer verilmemiştir.
Anayasa’nın
148. maddesinin ikinci fıkrasında, Anayasa değişikliklerinde şekil
bakımından denetimin “teklif ve
oylama çoğunluğuna, ivedilikle görüşülemeyeceği” şartına uyulup
uyulmadığı hususları ile sınırlı olduğu belirtilmiştir. Fıkrada ifade
edilen “teklif ve oylama çoğunluğu”
ibaresindeki “çoğunluk” lafzı dil
bilgisi kuralları dikkate alındığında sadece oylama kavramına münhasır
olmayıp aynı zamanda teklif kavramıyla da ilgilidir. Bu nedenle Anayasa’nın
148. maddesinde Anayasa değişikliklerinin esas yönünden denetimine yer
verilmediği gibi bunların biçim yönünden denetimleri de, teklif
çoğunluğuna, oylama çoğunluğuna ve ivedilikle görüşülemeyeceği şartına
uyulup uyulmadığı hususları ile sınırlı tutulmuştur.
Ayrıca,
dava konusu kuralın yer aldığı 36. maddedeki düzenlemenin Anayasa’nın 148.
ve 175. maddelerindeki düzenlemelerle aynı olduğu ve bu maddelerde sayma
yöntemiyle belirlenen koşullardan eksik veya farklı bir denetim koşuluna
yer verilmediği açıktır.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasanın 148. maddesine aykırı değildir.
İptal isteminin reddi gerekir.
M- Kanun’un 36. Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının
“…ve Türkiye Büyük Millet Meclisi
İçtüzüğünün…” Bölümünün İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, Anayasa’da, TBMM İçtüzüğü’nün şekil bakımından denetimi için
herhangi bir sınırlama getirilmediği halde, dava konusu kural ile bu konuda
denetim sınırlaması getirilerek Anayasa hükmüne aykırı düzenleme yapıldığı
belirtilerek kuralın, Anayasa’nın 148. maddesine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür.
Kanun’un
36. maddesinde, şekil bakımından iptal davası ve sınırı düzenlenmiş,
maddenin (1) numaralı fıkrasında, TBMM İçtüzüğü’nün şekil denetiminin tıpkı
kanunlarda olduğu gibi son oylamanın öngörülen çoğunlukla yapılıp
yapılmadığı ile sınırlı tutulmuştur. Anayasa’nın 148. maddesinde anayasa
koyucu, Anayasa değişiklikleri ile kanunların şekil denetiminin nasıl
yapılacağını Anayasa’da belirlemesine karşın, KHK’ler ile TBMM İçtüzüğü’nün
şekil denetiminin kapsamı ve sınırları hakkında herhangi bir düzenlemeye
yer vermemiştir.
Kuşkusuz
Anayasa’da bu konuda bir düzenlemenin bulunmaması TBMM İçtüzüğü’nün
sınırsız bir şekil denetimine tabi tutulacağı veya Anayasa’da bu konu
düzenlenmediğine göre Kanunla da düzenlenemez gibi yasama yetkisinin
asliliği ve genelliği ilkelerine tamamen aykırı bir yaklaşım ileri
sürülemez. Anayasa değişiklikleri ile kanunların şekil denetiminin
Anayasa’da düzenlenip, TBMM İçtüzüğü’nün Anayasa’da yer almaması tamamen
anayasa koyucunun tercihidir.
Yasama
yetkisinin genelliği ve asliliği ilkesi gereğince kanun koyucu Anayasa’nın
148. maddesinde, TBMM İçtüzüğü için öngörülen şekil denetiminin kapsamını
belirlemek amacıyla Kanun’da dava konusu kurala yer vermiştir.
Anayasa’nın
6. maddesinin son fıkrası gereği yasama, yürütme ve yargı organları da
dahil olmak üzere hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasa’dan almayan bir
devlet yetkisi kullanamaz. Ancak burada kullanılacak devlet yetkisinin
kaynağının Anayasa olması zorunluluğu, yasama fonksiyonunun kanun yapma
özelliği dikkate alındığında yasama organı için farklı bir anlam ihtiva
etmektedir. Öncelikle yasama organı için kullanılacak devlet yetkisinin
Anayasa’dan kaynaklanması gereği, yasama organınca çıkarılacak her bir
kanun için ayrıca yetkilendirilme zorunluluğu olarak yorumlanamaz. Aksi bir
yorum, yasama yetkisinin asli bir yetki olmaktan çıkarılıp bağlı yetki
haline getirilmesi anlamına gelir. Dolayısıyla, kullanılacak devlet
yetkisinin Anayasa’dan kaynaklanması gereğinin yasama organı açısından
anlamı, yasama fonksiyonun başka herhangi bir organ tarafından değil sadece
TBMM tarafından kullanılabilecek bir yetki olarak anlaşılması ve Anayasa’da
yasaklanmamış her alanın düzenlenebileceğini ifade eder. Bu durumda
gözetilmesi gereken tek sınır, o konuda izin verici değil yasaklayıcı
herhangi bir hükmün olup olmadığı hususudur. Dolayısıyla, Kanun’un 36.
maddesinin (1) numaralı fıkrasıyla, TBMM İçtüzüğü’nün şekil bakımından
denetiminde Anayasa’da yer almayan düzenlemelere yer verilmesi, kaynağı
Anayasa’da yer almayan bir devlet yetkisi kullanımı olarak değil, yasama
yetkisinin genelliği ve asliliği ilkelerinin doğal bir sonucu olarak
görülmelidir.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 148. maddesine aykırı değildir.
İptal isteminin reddi gerekir.
Serruh
KALELİ, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN ile Zehra Ayla PERKTAŞ bu görüşe
katılmamışlardır.
N- Kanun’un 36. Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının “…kanun hükmünde kararnamelerin ise yetki kanununda öngörülen süre
içinde çıkarılıp çıkarılmadığı ile Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu
üyelerinin imzalarının bulunup bulunmadığı … ” Bölümünün İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, Anayasa’da, kanun hükmünde kararnamelerin şekil bakımından
denetimi için herhangi bir sınırlama getirilmediği halde dava konusu kural
ile Anayasa hükmüne aykırı düzenleme yapıldığı belirtilerek kuralın,
Anayasa’nın 148. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Kanun’un
36. maddesinde, şekil bakımından iptal davası ve sınırı düzenlenmiş,
maddenin (1) numaralı fıkrasında kanun hükmünde kararnamelerin şekil
denetiminin yetki kanununda öngörülen süre içinde çıkarılıp çıkarılmadığı
ile Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu üyelerinin imzalarının bulunup
bulunmadığı hususları ile sınırlı tutulmuştur.
Anayasa’nın
148. maddesinde, Anayasa Mahkemesinin, Anayasa değişikliklerini, kanunları, kanun hükmünde kararnameleri,
TBMM İçtüzüğü’nü, şekil bakımından denetleyip karara bağlayacağı
belirtilmiştir. Maddenin (2) numaralı fıkrasında, Anayasa değişiklikleri
ile kanunların denetiminin nasıl yapılacağı ve sınırları da gösterilmiş
ancak kanun hükmünde kararnameler ile TBMM İçtüzüğü’nün şekil bakımından
denetimi için herhangi bir düzenlemeye veya yasaklamaya yer verilmemiştir.
6216
sayılı Kanun’un 43. maddesine göre, ilgisi nedeniyle kural Anayasa’nın 91.
maddesi yönünden de incelenmiştir.
Anayasa’nın
91. maddesinde, sıkıyönetim ve olağanüstü haller saklı kalmak üzere,
Anayasa’nın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel
haklar, kişi hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümünde yer alan siyasi
haklar ve ödevlerin kanun hükmünde kararnamelerle düzenlenemeyeceği
belirtilmiş; ikinci fıkrasında ise “Yetki
kanunu, çıkarılacak kanun hükmünde kararnamenin, amacını, kapsamını,
ilkelerini, kullanma süresini ve süre içerisinde birden fazla kararname
çıkarılıp çıkarılamayacağını gösterir.” kuralına yer verilmiştir.
Kanun
koyucunun, Anayasa’nın 148. maddesi gereğince kanun hükmünde kararnamelerin
şekil denetiminin kapsamını belirlerken Anayasa’nın 91. maddesinde yer alan
ilkeleri de gözeteceği açıktır. Dava konusu kuralda, kanun hükmünde kararnamelerin
şekil denetiminin yetki kanununda öngörülen süre içinde çıkarılıp
çıkarılmadığı ile Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu üyelerinin imzalarının
bulunup bulunmadığı hususlarıyla sınırlandırılması Anayasa’nın 91.
maddesinde yer alan ve kanun hükmünde kararnamelerin taşıması gereken
anayasal nitelikleri denetim dışında bırakmaktadır. Kanun koyucunun, dava
konusu kuralda, KHK’ların şekil denetiminin kapsamını belirlerken
Anayasa’nın 91. maddesindeki ilkeleri dikkate almadan denetimin kapsamının
daraltılması Anayasa’ya aykırılık oluşturur.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 91. maddesine aykırıdır. İptali
gerekir.
Mehmet ERTEN bu görüşe farklı gerekçeyle
katılmıştır.
O-
Kanun’un 39. Maddesinin (4) Numaralı Fıkrasının İncelenmesi
Dava dilekçesinde,
Kanun’un 39. maddesinin (4) numaralı fıkrasıyla iptal davalarında Mahkemece
esasın incelenmesine karar verilmesi hâlinde dava dilekçesi ile eklerinin,
TBMM Başkanlığı, Başbakanlık ile iptal davası açmaya yetkili siyasi parti
gruplarına gönderileceği ve bu makamların iptal davasıyla ilgili
değerlendirilmek üzere yazılı görüş bildireceklerinin düzenlendiği,
Kanun’da yer verilen bu düzenlemenin kuvvetler ayrılığı ve yargı
bağımsızlığı ilkeleriyle bağdaşmadığı belirtilerek kuralın, Anayasa’nın
Başlangıç’ı ile 2., 9., 36., 138., 148. ve 149. maddelerine aykırı olduğu
ileri sürülmüştür.
Anayasa’nın
2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, insan haklarına dayanan, bu hak ve
özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve işlemleri hukuka uygun olan, her
alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren,
Anayasa’ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuku tüm devlet
organlarına egemen kılan, Anayasa ve kanunlarla kendini bağlı sayan, yargı
denetimine açık olan devlettir.
Anayasa’nın
36. maddesinde, herkesin adil yargılanma hakkına sahip olduğu; 138.
maddesinde ise hiçbir organ, makam, merci veya kişinin yargı yetkisi
kullanan mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremeyeceği, genelge
gönderemeyeceği, tavsiye ve telkinde bulunamayacağı belirtilmiştir.
Kanun’un “Eksikliklerin tamamlattırılması ve görüş
bildirme” başlıklı 39. maddesinin (1), (2) ve (3) numaralı
fıkralarında, iptal davasında şekil şartları yönünden yapılacak incelemenin
kapsamı ve varsa tespit edilen eksikliklerin tamamlattırılması usulü
belirtildikten sonra, maddenin (4) numaralı fıkrasında, esas bakımından
incelenmesine karar verilen davalarda, dava dilekçesi ile eklerinin bir
anlamda davanın tarafı sayılabilecek TBMM Başkanlığına, Başbakanlığa ve
iptal davası açmaya yetkili siyasi parti gruplarına gönderilmesi ve bu
makamların davayla ilgili olarak varsa yazılı görüşlerini Mahkemeye
bildirebilecekleri kurala bağlanmıştır.
Dava
konusu düzenleme, iptal davalarıyla sınırlı olarak uygulanacak bir kural
olmakla birlikte, belirtilen kurumlar açısından görüş bildirme bir
zorunluluk olmayıp bu konu kurumların isteğine bırakılmıştır. Kuralda
yazılı görüş bildirme yetkisi tanınan kurumlar bir kanunun yasalaşma
sürecine katkısı ve ilgisi olan kurumlardır. Kanun koyucu soyut norm
denetiminde sadece bazı kurumlara dava ile ilgili yazılı görüşlerini
bildirme hakkı tanımamış ayrıca, Mahkemenin tam bir anayasallık denetimi
yapabilmesi için gerekli gördüğü hallerde sözlü açıklamalarda bulunmak
üzere ilgilileri ve konu hakkında bilgisi olanları çağırıp
dinleyebileceğini de Kanun’un 43. maddesinin (1) numaralı fıkrasında
belirtmiştir. Dava konusu kuralda yer alan düzenlemeler etkili ve adil bir
yargılama yapılmasını kolaylaştıran yargılama usulüne ait haklardır. Usul
kanunlarında davanın taraf veya ilgililerine davaya katkı sağlamaya yönelik
bazı haklar tanınması adaletli bir hukuk düzeni kurup, sürdürmeyi ilke
edinen hukuk devletinin gereği olarak görülmelidir.
Diğer
taraftan, bir davanın tarafı veya ilgilisi konumunda bulunan kurum veya
kişilere görülmekte olan davanın konusuyla ilgili olarak görüşlerinin
sorulması ve bu kişilere bazı usuli haklar tanınması, Anayasa’nın 138. maddesinde
düzenlenen “Hiçbir organ, makam veya
kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve
talimat veremez; genelge gönderemez, tavsiye ve telkinde bulunamaz.”
şeklindeki kuralın kapsamında değerlendirilemez.
Açıklanan nedenlerle, dava konusu
kural Anayasa’nın 2., 36. ve 138. maddelerine aykırı
değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın,
Anayasa’nın Başlangıç’ı ile 9., 148. ve 149.
maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.
P-
Kanun’un 45. Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasında Yer Alan “...idari ve yargısal...” Sözcükleri
ile (3) Numaralı Fıkrasının İncelenmesi
1- (2)
Numaralı Fıkrada Yer Alan “...idari
ve yargısal...” Sözcüklerinin İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, Kanun’un 45. maddesinin (2) numaralı fıkrasında, ihlale neden
olduğu ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal için Kanun’da öngörülmüş
idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının bireysel başvuru yapılmadan
önce tüketilmiş olması gerektiğinin, Anayasa’nın 148. maddesinde ise
başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olmasının
gerektiğinin belirtildiği, Anayasa’da yer alan “Olağan kanun yolu” ifadesinin Kanun’da “idari ve yargısal” olmak üzere ikili ayrıma tabi tutularak “idari” başvuru yolunun da tüketilmiş
olması şartı getirildiği, bu durumun belirsizliğe ve karışıklığa neden
olacağı belirtilerek kuralın, Anayasa’nın 2., 36., 125. ve 148. maddelerine
aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa’nın
148. maddesinin üçüncü fıkrasının son cümlesinde, bireysel başvuruda
bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olmasının şart olduğu,
beşinci fıkrasında ise bireysel başvuruya ilişkin usul ve esasların kanunla
düzenleneceği belirtilmiştir.
Kanun’un
45. maddesinde, bireysel başvuru hakkının kapsamı belirlenmiştir. Kanun
koyucu, maddenin (1) numaralı fıkrasında, herkesin, Anayasa’da güvence
altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları
Sözleşmesi ve buna ek Türkiye’nin taraf olduğu protokoller kapsamındaki
herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa
Mahkemesine başvurabileceği; dava konusu kuralın da yer aldığı (2) numaralı
fıkrasında ise bireysel başvuruda bulunabilmenin ön koşulu olarak ihlale
neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal için Kanun’da
öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının bireysel başvuru
yapılmadan önce tüketilmiş olması gerektiği belirtilmiştir.
Bireysel
başvuru yolu bir istinaf veya temyiz yolu olmadığı gibi adli, idari veya
askeri yargı yollarında gözetilmesi gereken hukuka aykırılıkların
giderilmesinin talep edileceği yeni bir yargı yolu da değildir. Bireysel
başvuru, kamu gücü tarafından anayasal bir hakkı ihlal edilen kişilerin bu
ihlalin ortadan kaldırılmasını talep edecekleri bir hak arama yoludur.
İdare ve yargı mercileri insan hakları ihlallerinin önlenmesinde daha etkin
bir konuma sahip olmaları nedeniyle bu ihlallerin önlenmesi açısından
öncelikli görev, tüm idari ve yargı mercilerine aittir. Bu nedenle söz konusu şikâyetlerin
Anayasa Mahkemesi önüne getirilmeden önce ilgili mercilerden bu ihlallerin
giderilmesi yoluna başvurulması bir zorunluluk olarak Anayasa’nın 148. ve
Kanun’un 45. maddelerinde belirtilmiştir. Ayrıca, bireysel başvurunun
olağanüstü bir hak arama yolu olması nedeniyle, temel hak ihlallerinin
idari ve yargısal başvuru yolları tüketilmesine rağmen giderilememesi
halinde Anayasa Mahkemesine başvuru yapılabileceği kural altına alınmıştır.
Kanun’da
yer verilen yargısal başvuru yollarıyla birlikte öncelikle idari başvuru
yolunun da tüketilmiş olması gereği aslında olağan kanun yolunda
gözetilmesi gereken bir sırayı ifade etmektedir. Kanun yoluna başvurmadan
önce idari yollara başvurarak ihlalin giderilmesinin istenmesi, sürecin
doğal yapısının gereği olduğu açıktır.
Ayrıca,
anayasal hükümler, doğası gereği genel ve soyut hükümler olup kanunlar
aracılığı ile somutlaştırılmaları gerekmektedir. Anayasa’nın 148. maddenin
üçüncü fıkrasıyla bireysel başvuru öncesi yerine getirilmesi gereken “olağan kanun yollarının tüketilmesi”
şartı, kanun koyucu tarafından Kanun’un 45. maddesinin (2) numaralı
fıkrasıyla açıklığa kavuşturulmuş; Anayasa’da yer verilen “olağan kanun yollarından”
anlaşılması gerekenin “kanunlarda öngörülen
idari ve yargısal yollar” olduğu belirtilmiştir.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 148. maddesine aykırı değildir.
İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın,
Anayasa’nın 2., 36. ve 125. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.
2- (3)
Numaralı Fıkranın İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, Kanun’un 45. maddesinin (3) numaralı fıkrasında, yasama
işlemleri ile düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru
yapılamayacağı gibi Anayasa Mahkemesi kararları ile Anayasa’nın yargı
denetimi dışında bıraktığı işlemlerin de bireysel başvuru konusu
olamayacağının belirtildiği ancak Anayasa’nın 148. maddesinin üçüncü
fıkrasında kamu gücü tarafından kullanılan işlemler açısından herhangi bir
ayrımın yapılmadığı, kanun koyucunun Anayasa’da öngörülmeyen bir
sınırlamayı, kendi takdiri ile belirlemek suretiyle bazı sınırlamalar
getirdiği belirtilerek kuralın, Anayasa’nın 2., 36. ve 148. maddelerine
aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa’nın
2. maddesinde yer alan hukuk devleti, insan haklarına dayanan, bu hak ve
özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve işlemleri hukuka uygun olan her
alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren ve hak
arama özgürlüğünün önündeki engelleri kaldıran devlettir.
Anayasa’nın
36. maddesinde, herkesin, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle
yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil
yargılanma hakkında sahip olduğu belirtilmiş; 148. maddesinde ise Anayasa
Mahkemesinin görev ve yetkilerine yer verilmiştir.
Kanun’un
45. maddesinin dava konusu olan (3) numaralı fıkrasında, bireysel başvuru
konusu yapılamayacak işlemler belirlenmiştir. Fıkradaki düzenlemeye göre,
yasama işlemleri ile düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel
başvuru yapılamayacağı gibi Anayasa Mahkemesi kararları ile Anayasa’nın
yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler de bireysel başvuru konusu
yapılamayacaktır.
Yasama
işlemleri ile düzenleyici idari işlemlerin doğrudan bireysel başvuru konusu
yapılamaması, tamamen bireysel başvuru hakkının niteliği ile ilgili olduğu
gibi bu işlemlerin uygulanmadıkları sürece bireylerin herhangi bir hakkının
ihlaline yol açabilecek niteliğe sahip bulunmamalarından da
kaynaklanmaktadır. Yasama işlemleri soyut veya somut norm denetimi yoluyla
Anayasa Mahkemesi’nin denetimine tabi olduğu gibi uygulanmaları bir hak
ihlaline yol açmış ise bu işlem nedeniyle hakkı ihlal edilen kişi Anayasa
Mahkemesine başvuru imkânına sahip bulunmaktadır. Aynı şekilde düzenleyici
idari işlemler de doğrudan Danıştay denetimine tabi olmakla birlikte
uygulanmaları bir hak ihlaline neden olmuş ise hakkı ihlal edilen açısından
Anayasa Mahkemesine başvuru imkânı bulunmaktadır. Diğer bir ifade ile
başvurucuya somut bir olayda henüz uygulanmamış kanun veya düzenleyici
idari işlemin sadece hukuk düzeninde var olması, kural olarak bireysel bir
hakkın ihlaline neden olmayacağı, dolayısıyla da bu işlemlerin doğrudan
bireysel başvuru konusu yapılamayacağı açıktır.
Anayasa’nın
yargı denetimi dışında bıraktığı işlemlerin bireysel başvuru konusu yapılamaması
Anayasa gereğidir. Kanun koyucunun dava konusu kuralda bu şekilde bir
düzenlemeye yer vermesi tamamen Anayasa’nın bu konudaki hükümlerinden
kaynaklanmaktadır.
Dava
konusu kuralda ayrıca, Anayasa Mahkemesi kararlarının da bireysel başvuru
konusu olamayacağı belirtilmiştir. Anayasa’nın 149. maddesinin birinci
fıkrası gereğince Anayasa Mahkemesi, iki bölüm ve Genel Kurul halinde
çalışan bir Mahkemedir. Maddenin ikinci fıkrasında, bireysel başvurular
hariç diğer davaların Genel Kurul tarafından görüleceği, bireysel
başvuruların ise bölümlerce karara bağlanacağı belirtilmiştir. Anayasa’nın
148. maddesinin dokuzuncu fıkrası ile 153. maddesinin birinci fıkrasında
ise Anayasa Mahkemesinin kararlarının kesin olduğu belirtilmiştir.
Kanun
koyucu yukarıda belirtilen Anayasa hükümleri ile Anayasa Mahkemesinin
çalışma ve yargılama usulüne ilişkin 149. maddesini göz önünde bulundurarak
Genel Kurul tarafından verilen ve Anayasa gereği kesin olan kararların,
bölümler tarafından yapılacak bir incelemenin konusu olamayacağını
belirlemiştir. Bu nedenle, Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu tarafından
verilen ve Anayasa’nın 148. ve 153. maddeleri hükmü gereğince kesin olan
kararlar aleyhine bireysel başvuru yapılamaması hak arama özgürlüğünün
sınırlandırılması olarak değerlendirilemez.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 2., 36. ve 148. maddelerine
aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
R-
Kanun’un 46. Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasının Birinci Cümlesinin
İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, dava konusu kuralda, kamu tüzel kişilerinin bireysel başvuru
yapamayacağının belirtildiği, dolayısıyla bir idari işlem, eylem ya da
ihmal nedeniyle güncel ve kişisel hakkı doğrudan etkilenen kamu tüzel kişilerinin
bireysel başvuru haklarının kanun koyucu tarafından engellendiği ancak,
Anayasa’nın 148. maddesinde “herkes”
denilmek suretiyle her hangi bir sınırlama yapmadığı, Anayasa’nın 36.
maddesinde de hiçbir ayrım yapılmaksızın “herkes” sözcüğünün kullanıldığı belirtilerek kuralın,
Anayasa’nın 36. ve 148. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa’nın
36. maddesinde, herkesin, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle
yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil
yargılanma hakkına sahip olduğu; 148. maddesinin beşinci fıkrasında ise
bireysel başvuruya ilişkin usul ve esasların kanunla düzenleneceği
belirtilmiştir.
Kanun’un
46. maddesinde, bireysel başvuru hakkına sahip olanlar belirtilmiştir.
Maddenin (1) numaralı fıkrasında, bireysel başvuru hakkının ancak ihlale
yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal nedeniyle güncel ve
kişisel bir hakkı doğrudan etkilenenler tarafından kullanılacağı
belirtildikten sonra (2) numaralı fıkrasında kamu tüzel kişilerinin
bireysel başvuru yapamayacağı, özel hukuk tüzel kişilerinin ise sadece
tüzel kişiliğe ait haklarının ihlal edildiği gerekçesiyle bireysel başvuru
yapabilecekleri belirtilmiştir.
Anayasalar
genel ve soyut düzenlemeler içeren metinlerdir. Anayasa’nın 148. maddesinde
bireysel başvuruda bulunma hakkı herkese tanınmış bir hak olarak gözükmekle
birlikte, Anayasa’da yer alan “herkes”
ibaresinin kapsamında aynı zamanda kişilerin niteliğinden kaynaklanan
nedenlerle bazı kısıtlamaları da içinde barındırdığının, kabulü gerekir.
Anayasa’nın
148. maddesinde yer alan “herkes”
ibaresinin, kamu gücü kullanan kamu tüzel kişilerini de kapsadığı şekilde
anlaşılmaya elverişli olmadığı, bu konuda kanun koyucunun bireysel
başvuruda bulunma ile ilgili hak sahipleri yönünden takdir hakkının
bulunduğunun da kabulü gerekir.
Bireysel
başvuru yolu, Anayasa’da yer alan bütün hak ve özgürlüklerin korunması için
kabul edilmiş bir yol olmadığı gibi genel bir hak arama yolu da değildir.
Bu nedenle Anayasa’nın 36. maddesinde yer alan hak arama özgürlüğünden de
farklı bir niteliğe sahiptir. Anayasa’nın 36. maddesinde yer alan hak arama
özgürlüğü genel mahkemelerin koruma işlevini düzenlerken, bireysel başvuru
yolu daha özel, istisnai ve ikincil bir hak arama yolu olarak düzenlenmiştir.
Bu nedenle 36. maddede yer alan “herkes”
ibaresi ile 148. maddede yer alan “herkes”
ibaresinin her iki maddede düzenlenen hak arama yollarının niteliğine uygun
olarak yorumlanması gerekmektedir.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 36. ve 148. maddelerine aykırı
değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
S-
Kanun’un 47. Maddesinin (6) Numaralı Fıkrasında Yer Alan “…yazı işleri …” Sözcüklerinin İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, Kanun’un 47. maddesinin (6) numaralı fıkrasında, bireysel
başvuru dilekçelerinde herhangi bir eksikliğin bulunması hâlinde mahkeme yazı
işleri tarafından eksikliğin giderilmesi için başvurucu veya vekiline 15
günden az olmamak üzere süre verileceğinin belirtildiği, yazı işlerinin
müdürlük olarak mahkemenin idari hizmet birimleri arasında sayıldığı,
Anayasa’nın 148. maddesinde bireysel başvuruların Anayasa Mahkemesi
tarafından karara bağlanacağının hükme bağlandığı belirtilerek kuralın,
Anayasa’nın 148. ve 149. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa’nın
148. maddesinin beşinci fıkrasında, bireysel başvuruya ilişkin usul ve esasların
kanunla düzenleneceği; 149. maddesinde ise bireysel başvuruların kabul
edilebilirlik incelemesi için komisyonlar kurulabileceği öngörülmüştür.
Kanun’un
47. maddesinin (1) numaralı fıkrasında, bireysel başvuruların Kanun ile
içtüzükte belirtilen şartlara uygun olarak doğrudan ya da mahkemeler veya
yurtdışı temsilcilikler vasıtasıyla yapılacağı belirtildikten sonra devamı
fıkralarda başvuru dilekçesinde bulunması gereken hususlar ile başvuruya
ilişkin bazı usul kurallarına yer verilmiştir.
Dava konusu
kuralın da bulunduğu (6) numaralı fıkrada ise başvuru evraklarında herhangi
bir eksiklik bulunması halinde mahkeme yazı işleri tarafından bu eksikliğin
giderilmesi için başvurucuya onbeş günü geçmemek üzere bir süre verileceği
ve geçerli bir mazereti olmaksızın bu sürede eksikliğin tamamlanmaması
durumunda başvurunun reddine karar verileceğinin bildirileceği
belirtilmiştir.
Kanun’un
47. maddesine göre, yazı işleri tarafından yapılacak olan bildirim işlemi,
Kanun ve İçtüzükte belirtilen ve başvuru dilekçesinde bulunması gereken
zorunlu unsurlarla ilgili varsa bir eksikliğin tespit ve tebliğinden ibaret
olup yargısal nitelik taşımayan idari bir işlemdir. Ayrıca, dava konusu
kuralın yer aldığı fıkrada, eksikliğin giderilmemesi hâlinde evrakı
inceleyip başvurunun reddine karar vermesi şeklinde yazı işlerine verilmiş
bir yetki de bulunmamaktadır. Başvuruların kabul edilebilirlik şartları ve
incelenmesi Kanun’un 48. maddesinde düzenlenmiş ve bu konuda yetkinin
komisyonlara ait olduğu belirtilmiştir. Bu nedenle 47. maddenin (6)
numaralı fıkrasında yazı işlerine verilen yetki, idari bir işlem olup
yargısal faaliyet kapsamında değerlendirilemez.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 148. ve 149. maddelerine aykırı
değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
T-
Kanun’un 49. Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasının İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, Kanun’un 49. maddesinin (2) numaralı fıkrasında yer alan “Bireysel başvurunun kabul edilebilirliğine
karar verilmesi hâlinde, başvurunun bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına
gönderilir. Adalet Bakanlığı gerekli gördüğü hâllerde görüşünü yazılı
olarak Mahkemeye bildirir.” şeklindeki kuralın yargı bağımsızlığını
zedelediği ayrıca bilgi için dahi
olsa dava dosyası niteliğindeki başvurunun bir örneğinin Adalet Bakanlığına
gönderilmesinin başvuru sahipleriyle birlikte toplumu da adil yargılanma
konusunda kuşkuya sevk edeceği ve bireysel başvuru müessesesine olan güveni
sarsacağı belirtilerek kuralın, Anayasa’nın Başlangıç’ı ile 2., 9., 36.,
138., 148. ve 149. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa’nın
2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, insan haklarına dayanan, bu hak ve
özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve işlemleri hukuka uygun olan, her
alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren,
Anayasa’ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuku tüm devlet
organlarına egemen kılan, Anayasa ve kanunlarla kendini bağlı sayan, yargı
denetimine açık olan devlettir.
Anayasa’nın
36. maddesinde, herkesin, adil yargılanma hakkına sahip olduğu; 138.
maddesinde, hiçbir organ, makam, merci veya kişinin yargı yetkisi kullanan
mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremeyeceği, genelge
gönderemeyeceği, tavsiye ve telkinde bulunamayacağı belirtilmiş; 148.
maddesinin beşinci fıkrasında, bireysel başvuruya ilişkin usul ve esaslar;
159. maddesinde ise Genel Kurul ve bölümlerin yargılama usullerinin kanunla
düzenleneceği kural altına alınmıştır.
Kanun’un
49. maddesinde, kabul edilebilirliğine karar verilen bireysel başvuruların
esas incelemesinin bölümler tarafından yapılacağı, kabul edilebilirliğine
karar verilen başvuruların bir örneğinin bilgi için Adalet Bakanlığına
gönderileceği ve Bakanlığın gerekli gördüğü hallerde görüşünü yazılı olarak
Mahkemeye bildireceği belirtilmiştir.
Kanun
koyucu, Kanun’un 49. maddesinde, komisyonların ve bölümlerin bireysel
başvuruları incelerken bir temel hakkın ihlal edilip edilmediğine yönelik
her türlü araştırma ve incelemeyi yapabileceği, başvuruyla ilgili gerekli
görülen bilgi, belge ve delilleri ilgililerden isteyebileceği şeklinde bir
düzenleme getirerek, varsa bir ihlalin ortaya çıkarılması için gerekli usul
kurallarına yer vermiştir. Ayrıca, kanun koyucu aynı maddede, Mahkemenin
gerekli görmesi halinde duruşma yapabileceği, gerekli tedbirleri
alabileceği, Kanun ve İçtüzükte hüküm bulunmayan hallerde, ilgili usul
kanunlarının bireysel başvurunun niteliğine uygun olan hükümlerinin
uygulanabileceğini belirtmiştir.
Bireysel
başvuruda, davanın bir tarafında hakkı ihlal edildiğini ileri süren “başvurucu” varken, diğer tarafta bu
ihlale neden olduğu ileri sürülen kamu otoritesi bulunmaktadır. Bu niteliği
ile bireysel başvuru yolu Anayasa yargısından, diğer bir ifade ile soyut
veya somut norm denetiminden ayrılmaktadır.
Bu
nedenle, kanun koyucunun bireysel başvuruların incelenmesi aşamasında varsa
bir ihlalin ortaya çıkarılması için dava konusu kuralda olduğu gibi bazı
usul hukuku araçlarına yer vermesi, adil yargılamanın gereği olmakla
birlikte mahkemelerin bağımsızlığına müdahale ve mahkemelere verilen emir
veya talimat olarak da değerlendirilemez.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 2., 36., 138. ve 149. maddelerine
aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın,
Anayasa’nın Başlangıç’ı ile 9. ve 148. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.
U-
Kanun’un 50. Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasının İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, Kanun’un 50. maddesinin (2) numaralı fıkrasıyla Anayasa
Mahkemesine yeniden yargılama yapılmasını isteme yetkisi verildiği,
Anayasa’nın 148. maddesinde Mahkemenin bireysel başvurularda yetkisinin
sadece insan hakları ihlallerinin tespitiyle sınırlı olduğu, Anayasa’da,
bireysel başvuru kararlarıyla ilgili bir düzenleme yapılmadığı halde
Kanunla kaynağını Anayasa’dan almayan bir yetki tanınarak Anayasa
Mahkemesine, diğer mahkemelerin üzerinde, Anayasanın 138. maddesine aykırı
olarak Kanunla emir ve talimat verme yolunun açıldığı ayrıca yeniden
yargılamanın kanun koyucu tarafından dikte ettirildiği ve dayatıldığı, oysa
yeniden yargılamanın da Anayasanın 36. maddesi kapsamında bir hak arama yolu
olduğu ve bu hakkın kullanılmasının 36. maddede hakkı ihlal edilen
taraflara tanındığı, bu nedenle kanun koyucu tarafından bu hakkın Kanunla
Anayasa Mahkemesine bırakılamayacağı, Kanunla Mahkemeye böyle bir görevin
verilemeyeceği belirtilerek kuralın, Anayasa’nın 2., 36., 138. ve 148.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Dava
konusu kuralın da yer aldığı Kanun’un 50. maddesinde, Anayasa Mahkemesince
esastan incelenen bireysel başvuru davaları sonunda verilecek kararlar ve
bu kararların niteliği belirtilmiştir. Kanun koyucu, maddenin (1) numaralı
fıkrasında, Mahkemenin esastan inceleme sonunda, başvurucunun hakkının
ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verebileceği, ihlal kararı
verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için
yapılması gerekenlere de hükmedeceğini belirlemiştir.
Maddenin
(2) numaralı fıkrasında da tespit edilen ihlal, bir mahkeme kararından
kaynaklanmış ise ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden
yargılama yapmak üzere dosyanın ilgili mahkemeye gönderileceği, yeniden
yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine
tazminata hükmedilebileceği veya genel mahkemelerde dava açılması yolunun
gösterilebileceği belirtilmiştir. Fıkranın üçüncü cümlesinde ise yeniden
yargılama yapmakla yükümlü mahkemelerin Anayasa Mahkemesinin ihlal
kararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde
mümkünse dosya üzerinden karar vereceği kural altına alınmıştır.
Anayasa’nın
148. maddesinde yapılan değişiklik sonucu bireysel başvuruları inceleyip
karara bağlamak Anayasa Mahkemesinin görevleri arasına eklenmiş, maddenin
beşinci fıkrasında da bireysel başvuruya ilişkin usul ve esasların kanunla
düzenleneceği belirtilmiştir.
Anayasa’nın
148. maddesinde yer verilen bireysel başvuru yolu, dava dilekçesinde
belirtildiği gibi sadece bir hakkın ihlal edilip edilmediğinin tespiti
davası değil, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin kamu gücü tarafından
ihlalinin önlenmesi ve bir ihlal tespiti durumunda da bu ihlalin
sonuçlarını ortadan kaldıracak veya meydana gelen zararı giderecek şekilde
hukuki sonuçlar doğuran bir dava niteliğindedir. Bu nedenle, kanun koyucu
bireysel başvurunun niteliğine uygun gerekli usul hükümlerine Kanun’da yer
vererek, Anayasa Mahkemesinin görevinin sadece hak ihlallerinin tespiti
değil, bu ihlali ortadan kaldıracak nitelikte kararlar verebilmesine imkân
tanıması olduğu açıktır.
Ayrıca,
dava dilekçesinde belirtildiği gibi Anayasa’nın 148. maddesinde Anayasa
Mahkemesinin bireysel başvurularda yetkisinin sadece bir hak ihlalinin
tespitiyle sınırlı olduğu yönünde bir kural bulunmamaktadır. Yasama yetkisi
genel ve asli bir yetki olup kanun koyucunun bir konuda düzenleme
yapabilmesi için Anayasa tarafından özel olarak yetkilendirilmiş olmasına
ihtiyaç yoktur. Bu nedenle kanun koyucu Anayasa’da açıkça yasaklanmamış her
alanda düzenleme yapabilir. Dava konusu kuralda yer alan düzenlemelerin de
bu kapsamda değerlendirilmesi gerekir.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 148. maddesine aykırı değildir.
İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın,
Anayasa’nın 2., 36. ve 138. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.
V-
Kanun’un 65. Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının İkinci Cümlesinin
İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, 65. maddenin (1) numaralı fıkrasında, Genel Kurul ve bölümlerin,
kararlarını katılanların salt çoğunluğuyla alacağı belirtildikten sonra, “Oyların eşitliği hâlinde başkanın
bulunduğu tarafın görüşü doğrultusunda karar verilmiş olur.” denilerek,
oyların eşitliği halinde Başkana, Anayasa’da öngörülmeyen iki oy niteliği
taşıyan bir güç verildiği, oy eşitlik ilkesinin hukuk devletinin en temel
unsuru olduğu belirtilerek kuralın, Anayasa’nın 2. ve 149. maddelerine
aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Kanun’un
65. maddesinde, kanun koyucu, Mahkemenin toplantılarda oylama şekli ve
karar nisabının nasıl uygulanması gerektiğine ilişkin kurala yer vererek,
bölümlerin ve Genel Kurulun, kararlarını katılanların salt çoğunluğu ile
alacağı, dava konusu kuralda da oyların eşitliği halinde Mahkeme Başkanının
bulunduğu tarafın görüşü doğrultusunda karar verilmiş olacağı
belirlenmiştir.
Oyların
eşitliği halinde Başkanın oyunun bulunduğu tarafa üstünlük tanınması
yönteminin diğer bazı yüksek mahkeme kanunlarında olduğu gibi, mukayeseli
hukuk açısından da uygulanan ve benimsenen bir usul olduğu görülmektedir.
İç hukukta benzer düzenlemelerin diğer yüksek mahkeme kanunlarında da yer
aldığı, mukayeseli hukukta ise aynı yöntemin İtalya, Fransa, İspanya,
Portekiz, Çek Cumhuriyeti ve Macaristan gibi ülkeler tarafından da kabul
edilmiş bir uygulama olduğu görülmektedir.
Anayasa’nın
2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyetinin demokratik bir hukuk devleti olduğu;
149. maddesinde, Mahkemenin iki
bölüm ve Genel Kurul halinde çalışacağı, bölümlerin başkanvekilinin
başkanlığında dört üye ile toplanacağı, Genel Kurulun ise Başkan veya
Başkanın belirleyeceği başkanvekilinin başkanlığında oniki üye ile toplanacağı,
Genel Kurul ve bölümlerin kararlarını salt çoğunlukla alacağı
belirtilmiştir.
Anayasa
koyucu, toplantı yeter sayısını en az onüç olarak belirlemekle birlikte,
Genel Kurulun 14 veya 16 üye ile toplanması durumunda, oyların eşitliği
halinde kararın hangi yönde verildiğine ilişkin bir düzenlemeye Anayasa’da
yer vermemiştir. Dolayısıyla, bu konuda kanunla bir düzenleme yapılmasının
gerekliliği açıktır.
Yasama
yetkisinin asliliği ve genelliği ilkesi gereğince kanun koyucu bu alandaki
boşluğu Kanun’un 65. maddesindeki dava konusu kural ile düzenlemiştir.
Anayasa’da düzenlenmemiş bir alanın kanun koyucunun takdirine bırakıldığı,
Anayasa’nın temel ilkeleri ile yasaklayıcı hükümlerine aykırı olmamak
kaydıyla, bu konudaki tercihin kanun koyucunun takdiri kapsamında kaldığı
kabul edilmelidir.
Anayasa’da
düzenlenmediği için uygulamada belirsizliğe yol açacak bir alanın,
öngörülebilir ve uygulanabilir şekilde kanunla düzenlenmesi, Anayasa’nın 2.
maddesinde belirtilen hukuk devletinin gereğidir. Bu nedenle, Anayasa’da
yer verilmeyen Mahkeme Genel Kurulunun çift sayıyla toplanması durumunda
oyların eşitliği sonucu ortaya çıkan belirsizliği kanun koyucunun kanunla
düzenlemesi hukuk devletine aykırılık oluşturmaz.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 2. ve 149. maddelerine aykırı
değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Fulya
KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Osman Alifeyyaz PAKSÜT ile Zehra Ayla PERKTAŞ
bu görüşe katılmamışlardır.
Y- Geçici
1. Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının Birinci Cümlesinde Yer Alan “…görevleri, bu kanunun yayımı tarihinde
sona erer” İbaresi ve İkinci Cümlesinde Yer Alan “…ya da Adalet Bakanlığı teşkilatında…” İbaresi ile (2)
Numaralı Fıkrasında Yer Alan “…birinci
fıkrada sayılanlar hariç…” İbaresinin İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, geçiş hükümlerinin düzenlendiği geçici 1. maddenin (1)
numaralı fıkrasında, Mahkeme bünyesinde yer alan müdürlükler ile uzman
kadrosunda bulunan personelin kanunla görevlerine son verilerek Adalet
Bakanlığı teşkilatında başka bir kadroya atandıkları, yapılan bu
değişikliklerin hiçbir ihtiyaç belirtilmeden ve gerekçe gösterilmeden
yapıldığı, kurum birleşmesi ve tasfiyesi gibi bir değişiklik olmadan
yapılan bu değişikliğin boşalan görevlere yeni atamalar yapılarak
kadrolaşma amacını taşıdığı, hizmetin gereklerinin ve kamu düzeninin esas
alınmadığı bir tasfiye öngörüldüğü belirtilerek kuralların, Anayasa’nın 2.
ve 128. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa’nın
148. ve devamı maddelerinde yapılan değişiklik sonucu Mahkemenin yapısı,
üye sayısı ile görev ve yetkilerinde önemli değişiklikler yapılmış,
Mahkemeye diğer görevlerinin yanında bireysel başvuruları da inceleme
görevi verilmiştir. Anayasa’da yapılan değişikliklere paralel olarak Kanun
ile Mahkemenin teşkilat yapısında değişiklik yapılarak, verimli olmayan
müdürlükler tek çatı altında birleştirilmiş, bazı birimlere ise Kanun’da
yer verilmeyerek, on sekiz olan müdürlük sayısı sekize düşürülmüştür
Mahkemenin
daha dinamik bir yapıya kavuşturularak, idari işleyişiyle ilgili hızlı ve
yerinde karar almasını sağlayarak kamu hizmetinde verimi artırmak amacıyla
yapılan bu değişiklik sonucu kadrosu bulunmayan ancak, müdür olarak görev
yapan personelin durumlarının belirsizlikten kurtarılması amacıyla da
Kanun’un geçici 1. maddesinde bazı kurallar belirlenmiştir. Maddenin dava
konusu kuralların da yer aldığı (1) numaralı fıkrasında, “Anayasa Mahkemesi Başkanlığında; Genel
Sekreter Yardımcısı, Yazı İşleri Müdürü, Basın ve Halkla İlişkiler Müdürü,
Kararlar Müdürü, Özel Kalem Müdürü, Arşiv Müdürü, Mali İşler Müdürü, Bilgi
İşlem Müdürü, İkmal Müdürü, Personel ve Eğitim Müdürü, Yayın İşleri Müdürü,
Kütüphane Müdürü, İdarî İşler Müdürü, Müdür, Ayniyat Saymanı ve Sivil Savunma
Uzmanı kadro unvanlı görevlerde bulunanların görevleri, bu Kanunun yayımı
tarihinde sona erer. Bunlar en geç altı ay içinde Mahkemede ya da Adalet
Bakanlığı teşkilatında derece ve kademelerine uygun kadrolara atanırlar.
Atama işlemi yapılıncaya kadar Başkanlıkça durumlarına uygun işlerde
görevlendirilebilirler. Bunlar, yeni bir kadroya atanıncaya kadar, eski
kadrolarına ait aylık, ek gösterge ve her türlü zam ve tazminatlar ile
diğer mali haklarını almaya devam ederler. Söz konusu personelin, atandıkları
yeni kadroların aylık, ek gösterge, her türlü zam ve tazminatları ile diğer
mali haklar toplamı, eski kadrolarına ait aylık, ek gösterge ve her türlü
zam ve tazminatlar ile diğer mali hakları net tutarından az olması hâlinde,
aradaki fark, farklılık giderilinceye kadar, atandıkları kadrolarda
kaldıkları sürece herhangi bir kesintiye tabi tutulmaksızın tazminat olarak
ödenir.” hükmü yer almaktadır.
Maddenin
(2) numaralı fıkrasında ise Başkanlığa ait kadrolarda bulunanlardan, (1)
numaralı fıkrada sayılanlar hariç kadro ve görev unvanları değişmeyenlerin
başkanlığa ait aynı unvanlı kadrolara atanmış sayılacakları kuralına yer
verilmiştir. Maddenin (2) numaralı fıkrasında yer alan “birinci fıkrada sayılanlar hariç”
şeklindeki ibarenin de iptali talep edilmiştir.
Anayasa’nın
2. maddesindeki “hukuk devleti”
ilkesi gereğince, yasama işlemlerinin kişisel yararları değil kamu yararını
gerçekleştirmek amacıyla yapılması zorunludur. Bir kuralın Anayasa’ya
aykırılık sorunu çözümlenirken “kamu
yararı” konusunda Anayasa Mahkemesinin yapacağı inceleme yalnızca
kanunun kamu yararı amacıyla yapılıp yapılmadığı ile sınırlıdır.
Mahkemenin
idari teşkilat olarak daha dinamik bir yapıya kavuşturulması amacıyla bazı
müdürlüklerin birleştirilmesi sonucu bu kadrolarda görev yapan personelin
kadrosuzluktan dolayı başka görevlere veya Adalet Bakanlığı kadrolarına
atanmalarını öngören kuralın kamu yararı amacı taşıdığı açıktır.
Hukuk
devleti ilkesinin temel gereklerinden birisi kazanılmış haklara saygı
gösterilmesidir. Kazanılmış haklara saygı, hukuk güvenliği ilkesinin bir
sonucudur. Kazanılmış hak, kişinin bulunduğu statüden doğan, tahakkuk etmiş
ve kendisi yönünden kesinleşmiş ve kişisel alacak niteliğine dönüşmüş
haktır. İptali istenilen kurallarda kişilerin bulunduğu statülerden doğan,
tahakkuk etmiş ve kendileri yönünden kesinleşmiş ve kişisel alacak
niteliğine dönüşmüş haklara yönelik bir düzenleme öngörülmediğinden dava
konusu kuralın kazanılmış hakları ihlal ettiği söylenemez.
Anayasa’nın
128. maddesi gereğince memurlar ve diğer kamu görevlilerinin nitelikleri,
atanmaları görev ve yetkileri, hakları ve yükümlülükleri, aylık ve
ödenekleri ile diğer özlük işlerinin kanunla düzenleneceği belirtilmiştir.
Kanun
koyucu tarafından dava konusu kuralda, Mahkemenin teşkilat yapısındaki
değişiklik nedeniyle kadrosu kaldırılan personelin görevlerinin, yasanın
yürürlüğe girdiği tarihte sona ermesini ve bu kişilerin en geç altı ay
içinde Mahkemede ya da Adalet Bakanlığı teşkilatında derece ve kademelerine
uygun kadrolara atanmaları öngörülmüştür. Düzenlemenin emredici nitelikte
olması ve dava konusu kural kapsamında bulunan memurların atama ve özlük
işleriyle ilgili hükümlerin kanunla düzenlendiği açıktır.
Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kurallar Anayasa’nın 2. ve 128. maddelerine aykırı
değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Z-
Kanun’un 77. Maddesinin İncelenmesi
Dava
dilekçesinde, Kanun’un 77. maddesinde, “Bu Kanun hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür.” denilerek,
Anayasa Mahkemesi Kanunu’nun yürütmesinin, yürütme organı olan Bakanlar
Kuruluna bırakıldığı, Anayasayla kurulan, üyeleri ve nitelikleri Anayasayla
belirlenen, görev ve yetkileri, çalışma ve yargılama usulü ile kararları Anayasa’da
gösterilen, Anayasa Mahkemesinin, yürütme organı içinde bir kurum olmadığı,
Kanun’u yürüten organın, aynı zamanda, hukuksal
yetki ve sorumluluğu üstlenen organ olduğu, Anayasa’da, Bakanlar Kuruluna,
Anayasa Mahkemesinin, görev, yetki, çalışma ve yargılama alanıyla ilgili
bir yetki ve sorumluluk verilmediği, bu nedenle dava konusu kuralın soyut, belirsiz, öngörülemez,
yaşama geçmesi ve uygulanması olanaklı olmayan bir düzenleme anlamına geldiği, hukuk devletinde böyle bir kuralının
kabul edilemeyeceği belirtilerek kuralın, Anayasa’nın
Başlangıç’ı ile 2., 9., 148. ve 149. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür.
Anayasa’nın
148. maddesinde, Anayasa Mahkemesinin görev ve yetkileri; 149. maddesinde,
çalışma ve yargılama usulleri düzenlenmiş, maddenin beşinci fıkrasında ise
Mahkemenin kuruluşu, genel kurul ve bölümlerin yargılama usullerinin kanunla
düzenleneceği belirtilmiştir.
Kanun
koyucu, 6216 sayılı Kanun’u yaparak yasalaştırmış ve 77. maddesinde Kanun’un yürütmesinin Bakanlar
Kurulu tarafından yerine getirileceğini belirlemiştir.
Anayasa’nın 109. maddesinde,
Bakanlar Kurulu’nun, Başbakan ve bakanlardan oluşacağı; 112. maddesinde ise
Başbakan’ın, Bakanlar Kurulu’nun başkanı olarak, bakanlıklar arasında
işbirliğini sağlayacağı ve hükümetin genel siyasetinin yürütülmesini
gözeteceği, Bakanlar Kurulu’nun da bu siyasetin yürütülmesinden birlikte sorumlu
olacağı öngörülmüştür.
Bakanlar Kurulu, genel yürütme
yetkisine sahip tek organdır. Bu nedenle Anayasa’da ve kanunlarda bu Kurulun
görev ve yetkileri tek tek sayma yöntemiyle belirtilmemiştir. Anayasa’nın
ve kanunların kendisine verdiği görevleri yerine getirdiği gibi kanunların
uygulanması ile ilgili bütün görevleri de yerine getirir. Bir kanunun
bakanlar kurulu tarafından yürütüleceğini belirtmek, o kanunun içerisinde
düzenlenen her görevin yürütme tarafından yerine getirileceği anlamı
taşımamaktadır. Kanunlarda yer verilen yürütme maddesi soyut, genel ve bir
anlamda sembolik bir yetkiyi içermektedir. Bu nedenle 6216 sayılı Kanun’un
yürütülmesi görevinin Bakanlar Kuruluna bırakılması, Mahkeme’nin faaliyet
alanına yürütmenin müdahalesi olarak değerlendirilemez.
Diğer taraftan, mahkemelerin
teşkilat kanunları ile diğer kanunlar arasında bir bağlantının bulunduğu,
özellikle personel ve mali haklar, atama emeklilik ve sosyal haklarla
ilgili kanunların yürütülmesinde siyasi sorumluluğun Bakanlar Kuruluna ait
olduğu, dolayısıyla yargısal faaliyetlerin dışında kalan alanların
yürütülmesi işleminin Bakanlar Kurulunun genel yürütme yetkisi kapsamında
kalan idari bir görev olarak değerlendirilmesi gerektiği açıktır.
Açıklanan nedenlerle, dava konusu
kural Anayasa’nın 2., 148.
ve 149. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın,
Anayasanın
Başlangıç’ı ve 9. maddesi ile ilgisi
görülmemiştir.
V- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ
30.3.2011 günlü, 6216 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un:
A- 36. maddesinin (1) numaralı
fıkrasının “…kanun hükmünde
kararnamelerin ise yetki kanununda öngörülen süre içinde çıkarılıp
çıkarılmadığı ile Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu üyelerinin imzalarının bulunup
bulunmadığı … ” bölümüne ilişkin yürürlüğün durdurulması isteminin,
koşulları oluşmadığından REDDİNE,
B- 1- 3. maddesinin (1) numaralı
fıkrasının (e) bendinde yer alan “…
veya yaptırmak” sözcüklerine,
2- 6. maddesinin (2) numaralı
fıkrasının, (b) bendinde yer alan “… yapıyor …” sözcüğüne ve (c)
bendinin (3) numaralı alt bendinin “…
Yükseköğretim Kurulu Başkan veya üyesi ya da bir yükseköğretim kurumunun
rektör veya dekanı ya da müsteşar, müsteşar yardımcısı, büyükelçi veya vali
olmak” bölümüne,
3- 13. maddesinin (1) numaralı
fıkrasının (a) ve (d) bentlerine,
4- 14. maddesinin (2) numaralı
fıkrasının (b) bendine,
5- 15. maddesinin (1) numaralı
fıkrasının, (ç) bendine ve (e) bendinde yer alan “… Başkanın izniyle …” sözcüklerine,
6- 16. maddesinin, (2) numaralı fıkrasının ikinci cümlesi
ile (5) numaralı fıkrasının üçüncü cümlesine,
7- 19. maddesinin (2) numaralı
fıkrasında yer alan “… Genel Kurulun
…” sözcüklerine,
8- 22. maddesinin (2) numaralı
fıkrasında yer alan “… komisyonların
…” sözcüğüne,
9- 27. maddesinin (4) numaralı
fıkrasının son cümlesine,
10- 33. maddesine,
11- 34. maddesinin (1) numaralı
fıkrasının “… Mahkemenin hizmet
birimlerinde çalışan 657 sayılı Kanuna tabi personel, Genel Sekreterin
teklifi ve Başkanın uygun görmesi üzerine, mükteseplerine uygun olarak
Adalet Bakanlığınca Bakanlık merkez ve taşra teşkilatı kadrolarına
atanabilirler” bölümüne,
12- 36. maddesinin (1) numaralı
fıkrasının, “teklif” sözcüğünün yanında yer alan “… çoğunluğuna …” sözcüğü ile ”… ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün …” bölümüne,
13- 39. maddesinin (4) numaralı
fıkrasına,
14- 45. maddesinin, (2) numaralı
fıkrasında yer alan “… idari ve
yargısal …” sözcükleri ile (3)
numaralı fıkrasına,
15- 46. maddesinin (2) numaralı
fıkrasının birinci cümlesine,
16- 47. maddesinin (6) numaralı
fıkrasında yer alan “… yazı işleri …”
sözcüklerine,
17- 49. maddesinin (2) numaralı
fıkrasına,
18- 50. maddesinin (2) numaralı
fıkrasına,
19- 55. maddesinin, (2) numaralı
fıkrasının son cümlesi ile (3)
numaralı fıkrasına,
20- 65. maddesinin (1) numaralı
fıkrasının ikinci cümlesine,
21- Geçici 1. maddesinin;
a- (1) numaralı fıkrasının, birinci cümlesinde yer alan “… görevleri, bu Kanunun yayımı
tarihinde sona erer” ibaresi ile ikinci cümlesinde yer alan “… ya da Adalet Bakanlığı teşkilatında
…” ibaresine,
b- (2) numaralı fıkrasında yer
alan “… birinci fıkrada sayılanlar
hariç …” ibaresine,
22- 77. maddesine,
yönelik iptal istemleri, 1.3.2012
günlü, E.2011/59, K.2012/34 sayılı kararla reddedildiğinden, bu madde,
fıkra, bent, cümle, bölüm, ibare ve sözcüklere ilişkin yürürlüğün
durdurulması isteminin REDDİNE,
1.3.2012 gününde OYBİRLİĞİYLE
karar verilmiştir.
VI- SONUÇ
30.3.2011 günlü, 6216 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu Ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un:
1- 3. maddesinin (1) numaralı fıkrasının
(e) bendinde yer alan “… veya
yaptırmak” sözcüklerinin
Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, Fulya KANTARCIOĞLU ile Mehmet ERTEN’in karşıoyları ve
OYÇOKLUĞUYLA,
2- 6. maddesinin (2) numaralı fıkrasının;
a- (b) bendinde yer alan “… yapıyor …” sözcüğünün Anayasa’ya
aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
b- (c) bendinin (3) numaralı alt bendinin
“… Yükseköğretim Kurulu Başkan veya
üyesi ya da bir yükseköğretim kurumunun rektör veya dekanı ya da müsteşar,
müsteşar yardımcısı, büyükelçi veya vali olmak” bölümünün Anayasa’ya
aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
3- 13. maddesinin (1) numaralı fıkrasının
(a) ve (d) bentlerinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
4- 14. maddesinin (2) numaralı fıkrasının
(b) bendinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
5- 15. maddesinin (1) numaralı
fıkrasının;
a- (ç) bendinin Anayasa’ya aykırı olmadığına
ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
b-
(e) bendinde yer alan “… Başkanın
izniyle …” sözcüklerinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin
REDDİNE, Fulya KANTARCIOĞLU,
Mehmet ERTEN ile Osman Alifeyyaz PAKSÜT’ün karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,
6-
16. maddesinin;
a- (2) numaralı fıkrasının ikinci
cümlesinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
b- (5) numaralı fıkrasının üçüncü
cümlesinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
7- 19. maddesinin (2) numaralı fıkrasında
yer alan “… Genel Kurulun …”
sözcüklerinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
8- 22. maddesinin (2) numaralı fıkrasında
yer alan “… komisyonların …” sözcüğünün
Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
9-
27. maddesinin (4) numaralı fıkrasının son cümlesinin Anayasa’ya aykırı
olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,
Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Osman Alifeyyaz PAKSÜT ile Zehra Ayla
PERKTAŞ’ın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,
10- 33. maddesinin Anayasa’ya aykırı
olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,
OYBİRLİĞİYLE,
11- 34. maddesinin (1) numaralı fıkrasının
“… Mahkemenin
hizmet birimlerinde çalışan 657 sayılı Kanuna tabi personel, Genel Sekreterin teklifi ve Başkanın uygun görmesi üzerine,
mükteseplerine uygun olarak Adalet Bakanlığınca Bakanlık merkez ve taşra
teşkilatı kadrolarına atanabilirler” bölümünün Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
12- 36.
maddesinin (1) numaralı fıkrasının;
a-
“teklif” sözcüğünün yanında yer
alan “… çoğunluğuna …” sözcüğünün
Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
b- ”… ve Türkiye Büyük
Millet Meclisi İçtüzüğünün …” bölümünün Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal
isteminin REDDİNE, Serruh
KALELİ, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN ile Zehra Ayla PERKTAŞ’ın
karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,
c- “…kanun hükmünde kararnamelerin ise
yetki kanununda öngörülen süre içinde çıkarılıp çıkarılmadığı ile
Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu üyelerinin imzalarının bulunup bulunmadığı
…” bölümünün Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, OYBİRLİĞİYLE,
13- 39. maddesinin (4) numaralı fıkrasının Anayasa’ya
aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
14- 45. maddesinin;
a- (2) numaralı fıkrasında yer alan “… idari ve yargısal …”
sözcüklerinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
b- (3) numaralı fıkrasının Anayasa’ya
aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
15- 46. maddesinin (2) numaralı fıkrasının
birinci cümlesinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
16- 47. maddesinin (6) numaralı fıkrasında
yer alan “… yazı işleri …” sözcüklerinin
Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
17- 49. maddesinin (2) numaralı fıkrasının
Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
18- 50. maddesinin (2) numaralı fıkrasının
Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
19- 55. maddesinin;
a-
(2) numaralı fıkrasının son cümlesinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve
iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
b-
(3) numaralı fıkrasının Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
20-
65. maddesinin (1) numaralı fıkrasının ikinci cümlesinin Anayasa’ya aykırı
olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,
Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Osman Alifeyyaz PAKSÜT ile Zehra Ayla
PERKTAŞ’ın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,
21- Geçici
1. maddesinin;
a-
(1) numaralı fıkrasının birinci cümlesinde yer alan “… görevleri, bu Kanunun yayımı tarihinde sona erer” ibaresinin
Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
b-
(1) numaralı fıkrasının ikinci
cümlesinde yer alan “… ya da Adalet
Bakanlığı teşkilatında …” ibaresinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve
iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
c-
(2) numaralı fıkrasında yer alan “…
birinci fıkrada sayılanlar hariç …”
ibaresinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
22-
77. maddesinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
1.3.2012
gününde karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
|
Başkanvekili
Serruh KALELİ
|
Başkanvekili
Alparslan ALTAN
|
|
|
|
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
|
Üye
Mehmet ERTEN
|
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
|
|
|
|
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
|
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
|
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
|
|
|
|
Üye
Burhan ÜSTÜN
|
Üye
Engin YILDIRIM
|
Üye
Nuri NECİPOĞLU
|
|
|
|
Üye
Hicabi DURSUN
|
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
|
Üye
Erdal TERCAN
|
KARŞIOY
Anayasa’nın
148. maddesi, Anayasa Mahkemesinin;
1)
Kanunları,
2) Kanun
Hükmünde Kararnameleri,
3) Türkiye
Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü’nün,
ŞEKİL ve
ESAS bakımından uygunluk denetimini yapacağını
ŞEKİL
bakımından denetiminin ise;
1)
Kanunlarda; son oylamanın öngörülen çoğunlukta yapılıp yapılmadığı,
2) Anayasa
değişikliklerinde;
- Teklif
ve oylama çoğunluğuna
- ivedilikle görüşülemeyeceği şartına
Uyulup
uyulmadığı hususları ile sınırlı olduğunu YAZMIŞTIR.
Kalan
denetlenebilen mevzuat için ise bir açıklama, sınırlama ya da KANUNLA
düzenlenebileceği gibi anayasal bir ifade YOKTUR. Bu ifade olmadıkça da
denetime müdahale sayılacak kural ile getirilen 6216 sayılı Yasa’nın 36
maddesinin birinci fıkrasında yer alan sınırlamanın yasal dayanağı var
sayılamaz.
Yasama
yetkisinin genelliği ve asliliği ilkesi yasa koyucuya ilk ELDEN ve doğrudan
“MADDE 36- (1) Şekil bakımından denetim; Anayasa değişikliklerinde teklif
çoğunluğuna, oylama çoğunluğuna ve ivedilikle görüşülemeyeceği şartına
uyulup uyulmadığı; kanunların ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün
son oylamasının öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı” şeklindeki
düzenleme alanı serbestisi getiriyorsa da yetkisinin kaynağının meşruluğu
ve varlık nedeninin bulunmuş olması da kaçınılmaz olacaktır. Mahkemenin
denetim alanını ve niteliğini belirleyen Anayasa’nın 148. maddesindeki
normatif düzenleme, şekil denetiminde son oylamanın öngörülen çoğunlukta
yapılıp yapılmadığına ilişkin denetim şartını iç tüzük değişikliklerinde
kanun Hükmünde Kararnameler gibi alan dışında bırakmış onu (İçtüzüğü)
kanunlar ile aynı kategoride değerlendirmemiştir.
Bu hali
ile Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü şekil denetiminde herhangi bir
sınıra uymadan denetlenebilecek iken iptali istenen kuralda getirilen
sınırlama ile, (örneğin, kanun tasarı ve tekliflerinin görüşülme usulüne
tabii bir iç tüzük değişikliği sırasında, toplantı ya da karar yeter sayısı
eksikliği uyarısı ve sayımı istemini dikkate almaksızın tümü oylanmış bir
iç tüzük değişikliği teklifinde sonuca müessir bir usulü eksiklik görmezden
gelindiğinde,) denetlenebilecek alanın yalnızca sadece son oylama
çoğunluğunun varlığını aramaya yönelik olması halinde görmezden gelinen
eksiklik yönünden İçtüzük değişiklikleri içinde olası hukuksuzluklar barındırabilecektir.
Türkiye
Büyük Millet Meclisi iç tüzüğünün 81. maddesinin ikinci fıkrasında ki gibi
talebe rağmen açık oy yerine işaretle yapılan oylamada son oylamanın
öngörülen çoğunluğa eriştiğinin denetimi nasıl yapılabilecek, sadece bu
fiilin tespit ve varlığına indirgenmiş denetim yapılmış olabilecekmidir.
Çok çeşitli uygulama sorunlarını da beraberinde getiren kural bu gibi haklı
nedenler ile Anayasa koyucu tarafından 148. maddesinde kanunlardan farklı
kategoride ele alınmış ve denetimine sınırlama getirilmemiştir. Bu halde iç
tüzük denetiminde yasa ile düzenleme yapıp Anayasa’ya aykırı bir şekilde
Anayasa Mahkemesinin görev alanı sınırlandırılamaz.
Anayasa
ilgili maddesinde yer almayan sınırlama ilkelerini genişletip takdir hakkı
kapsamında kurala taşıyan ve yasa koyucu tarafından yasaklanmamış alanların
düzenlenebilmesinde sınırsız serbestlik anlayışını yansıtan çoğunluk
görüşüne katılınmamıştır. Kural Anayasa’nın 148. maddesine aykırıdır iptali
gerekir.
|
Başkanvekili
Serruh
KALELİ
|
KARŞIOY GEREKÇESİ
I- Yasa’nın 3. Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının
(e) Bendinde Yer Alan “veya yaptırmak” Sözcükleri Yönünden
6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 3. maddesinin (1) numaralı fıkrasının
(e) bendinde, “siyasi partilerin mal edinimleri ile gelir ve giderlerinin
kanuna uygunluğunun denetimini yapmak veya yaptırmak” Anayasa Mahkemesi’nin
görev ve yetkileri arasında sayılmış, bu bende yönelik iptal istemi ise
“veya yaptırmak” sözcükleriyle sınırlı tutulmuştur.
Anayasa’nın 69. maddesinin üçüncü fıkrasında,
“Siyasi partilerin gelir ve giderlerinin amaçlarına uygun olması
gereklidir. Bu kuralın uygulanması kanunla düzenlenir. Anayasa Mahkemesince
siyasi partilerin mal edinimleri ile gelir ve giderlerinin kanuna
uygunluğunun tespiti, bu hususun denetim yöntemleri ve aykırılık halinde
uygulanacak yaptırımlar kanunla gösterilir. Anayasa Mahkemesi, bu denetim
görevini yerine getirirken Sayıştay’dan yardım sağlar. Anayasa
Mahkemesi’nin bu denetim sonunda vereceği kararlar kesindir.”
denilmektedir. Buna göre, siyasi partilerin mali denetimini yapmak,
münhasıran Anayasa Mahkemesi’ne ait bir görev olup, söz konusu denetimin
başka bir kurum veya kuruluşa yaptırılması olanaklı değildir. Sayıştay’dan
sağlanacak yardımın ise “yaptırmak” kapsamında olmadığı açıktır. 6216
sayılı Yasa’nın siyasi partilerin mali denetiminin düzenlendiği 55. ve 56.
maddelerinde yer alan kurallardan, yapılacak mali denetimin Anayasa ile
uyumlu olarak Anayasa Mahkemesi’nin görev ve sorumluluğu içinde kaldığı
anlaşılmaktadır. Ancak, bu durumun, Mahkeme’ye Anayasa ile belirlenen görev
sınırlarını aşacak biçimde yetki veren dava konusu sözcüklerin, Anayasa’ya
aykırılığı sorununu ortadan kaldırmayacağı açıktır.
Belirtilen nedenlerle Anayasa’ya aykırı olan dava
konusu sözcüklerin, iptal edilerek; yasa kuralının her türlü duraksamayı
önleyecek bir içeriğe kavuşturulması gerekirken yorumlu ret kararı ile
belirtilen sözcüklerin geçerliliğini sürdürmesine izin verilmesi
Anayasa’nın üstünlüğü ve anayasal denetimin amaçları ile bağdaşmamaktadır.
II- Yasa’nın 15. Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının
(e) Bendinde Yer Alan “Başkanın izniyle” Sözcükleri Yönünden
6216 sayılı Yasa’nın 15. maddesinin (1) numaralı
fıkrasının (e) bendinde üyelerin, davet olundukları ulusal ve uluslararası
kongre, konferans ve benzeri bilimsel toplantılara Başkanın izniyle
katılabilecekleri öngörülmüş, dava dilekçesinde, Kural’da yer alan
“başkanın izniyle” sözcüklerinin Anayasa’ya aykırılığı nedeniyle iptali
istenmiştir.
Dava konusu kuralla üyelerin her türlü bilimsel
toplantıya konuşmacı veya izleyici olarak katılımları Başkan’ın iznine
bağlanmıştır.
Anayasa’nın 26. maddesine göre, herkes, düşünce ve
kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu
olarak açıklama ve yayma hakkına sahiptir. Bu hürriyet resmi makamların
müdahalesi olmaksızın haber veya fikir almak, ya da vermek serbestliğini de
kapsar. Bu özgürlüğün, maddede sayılan nedenlerle sınırlanabilmesi olanaklı
ise de üyelerin bilimsel toplantılara katılabilmeleri, sınırlamaya esas
alınacak konular arasında yer almamaktadır. Üyelerin bilimsel toplantılara
katılarak bilgi alış verişinde bulunmalarının, bunun sonucu olarak karar
verme sürecinde bilimsel verilerden de yararlanmalarının yargılama
faaliyetlerinin daha ileri noktalara taşınmasındaki önemi yadsınamaz.
Mahkeme’nin çalışma düzenini gözeterek, bilgi ve deneyimleri çerçevesinde
hangi toplantıya konuşmacı ya da izleyici olarak katılacağı her üyenin
kendi takdir ve değerlendirmesi içinde kalan bir husustur.
Açıklanan nedenlerle dava konusu sözcüklerin
hizmetin gerekleriyle bağdaşmadığı gibi, Anayasa ile de uyum içinde
olmadığı sonucuna varılmıştır.
III- Yasa’nın 27. Maddesinin (4) Numaralı
Fıkrasının Son Tümcesi Yönünden
6216 sayılı Yasa’nın 27. Maddesinin, Mahkeme’ye
raportör yardımcısı olarak atanacakların, giriş sınavlarında yapılacak
mülâkatı düzenleyen (4) numaralı fıkrasının son cümlesinde, “Bunun dışında
mülâkat ile ilgili herhangi bir kayıt sistemi kullanılamaz.” denilerek, bu
konuda sınırlayıcı bir kural getirilmiştir.
Anayasa’nın 2. maddesinde yer alan hukuk devleti,
eylem ve işlemleri hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni
kurup bunu geliştirerek sürdüren tüm eylem ve işlemlerini objektif esaslara
bağlayarak yargı denetimine açan, adil yargılanma hakkını sağlayan
devlettir. Yasa koyucunun, bu doğrultuda düzenlemeler yaparak hukuk
devletini yaşama geçirmekle yükümlü olduğu gözetildiğinde idarenin,
personel alımında uyguladığı mülâkatta, yargısal denetimi kolaylaştırmak
amacıyla kayıt sistemi ya da başka bir yöntemi uygulamasının engellenmesi,
öncelikle hukuk devleti anlayışının özümsenemediğinin göstergesidir. Kamu
hizmetinin özelliğine göre istihdam edilecek kişilerde hangi vasıfların
aranacağının ve göreve alınmada nasıl bir yöntem uygulanacağının objektif
esaslara göre belirlenmesi ve hiçbir kuşkuya yer vermeyecek şekilde sonuca
ulaşılmasının sağlanması idarenin sorumluluğu altındadır. Bu sorumluluğun,
gereği gibi yerine getirebilmesi için idarenin takdir yetkisini kullanarak
belirleyeceği yöntemlere yasa ile müdahale edilmesi, hukuk devleti olma
iddiasından vazgeçildiği anlamına geleceğinden, Anayasa ile bağdaşmaz.
Hukuk devletinde, getirilen bir yasaklama ile idarenin takdir yetkisi
kaldırılıyorsa, bunun şeffaflığı ve objektifliği engelleyerek yargısal
denetim alanını daraltmak değil, aksine genişletmek amacıyla yapılması
gerekir.
Öte yandan, Anayasa’nın 70. maddesine göre, her
Türk, kamu hizmetlerine girme hakkına sahiptir; Hizmete alınmada, görevin
gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayırım gözetilemez. Bu ilkenin
uygulamaya yansıtılmasının en etkili yolunun, hizmete alınacakların
niteliklerinin saptanmasında, objektif yöntemlerin uygulanması olduğu kuşkusuzdur.
İdarelerin kamu personelinin atanmasını bu çerçevede gerçekleştirmeleri,
hizmetin gerekli kıldığı özellikler dışında öznel değerlendirmelere yol
açacak ya da bu izlenimi verecek davranışlardan kaçınmaları Anayasa’nın 70.
maddesinin gereğidir. Kamu hizmetine alınmada objektif esasların
uygulanmasını engelleyen kuralların ise bu ilkeyle bağdaşmadığı açıktır.
Belirtilen nedenlerle dava konusu Kural Anayasa’ya
aykırıdır.
IV- Yasa’nın 36. Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının
“ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün” ve “kanun hükmünde
kararnamelerin ise yetki kanununda öngörülen süre içinde çıkarılıp
çıkarılmadığı ile Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu üyelerinin imzalarının
bulunup bulunmadığı” Bölümleri Yönünden
6216 sayılı Yasa’nın 36. maddesinin (1) numaralı
fıkrası ile Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ve kanun hükmünde
kararnamelerin şekil yönünden denetiminde bazı sınırlamalar getirilmiştir.
Anayasa’nın 148. maddesinin ilk fıkrasında, Anayasa
Mahkemesi’nin kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin (KHK) ve Türkiye
Büyük Millet Meclisi (TBMM) İçtüzüğü’nün Anayasa’ya şekil ve esas
bakımlarından uygunluğunu denetleyeceği, ikinci fıkrasında da kanunların
şekil bakımından denetlenmesinin, son oylamanın, öngörülen çoğunlukla yapılıp
yapılmadığı şartına uyulup uyulmadığı hususu ile sınırlı olduğu
belirtilmiştir. KHK’ler ile TBMM İçtüzüğü’nün şekil bakımından denetiminde
ise bir sınırlama öngörülmediği gibi, bu hususun kanunla düzenleneceğine
ilişkin bir kurala da yer verilmemiştir. Buna göre, KHK’lerin ve TBMM
İçtüzüğü’nün şekil bakımından denetimi konusunda yasa ile düzenleme
yapılarak Anayasa Mahkemesinin görev alanının sınırlandırılması olanaklı
değildir. Anayasa koyucunun arzu etmesi durumunda kanunlar ve Anayasa
değişikliklerinde olduğu gibi KHK’ler ve TBMM İçtüzüğü’nün şekil bakımından
denetiminde de sınırlama getirmesine engel bulunmadığı halde bu yola başvurulmamış
olması, bu tür bir sınırlamaya gerek duyulmadığını göstermektedir. Bu
nedenle KHK ve TBMM İçtüzüğü’ne ilişkin dava konusu düzenlemeler
Anayasa’nın 148. maddesine aykırıdır.
Öte yandan, Anayasa’nın KHK çıkarma yetkisinin
kapsamı ve sınırlarını belirleyen 91. maddesi, denetimle ilgili bir kural
içermediğinden, bu maddenin KHK’lerin şekil bakımından denetiminin Anayasal
dayanağını oluşturamayacağı açık olup, kararın anılan maddenin esas
alındığı KHK’lerle ilgili gerekçesine bu madde yönünden katılmak mümkün
değildir.
V- Yasa’nın 65. Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının
İkinci Tümcesi Yönünden
6216 sayılı Yasa’nın “oylama şekli ve karar nisabı”
başlıklı 65. maddesinin (1) numaralı fıkrasının ilk tümcesinde, Genel Kurul
ve bölümlerin, kararlarını katılanların salt çoğunluğuyla alacağı dava
konusu ikinci tümcesinde ise oyların eşitliği halinde başkanın bulunduğu
tarafın görüşü doğrultusunda karar verilmiş olacağı hükme bağlanmaktadır.
Anayasa’nın 149. maddesinin ilk fıkrasında, Anayasa
Mahkemesi kararlarıyla ilgili olarak bölümler ve Genel Kurul’un kararlarını
salt çoğunlukla alacağı belirtilmektedir. Salt çoğunluk, oylamaya
katılanların yarısından bir fazla sayıdaki çoğunluğu ifade ettiğinden,
oyların eşitliği halinde başkanın bulunduğu tarafın görüşüne ağırlık
verilerek oluşturulan kararın salt çoğunlukla alındığı kabul edilemez.
Öte yandan, Yüce Divan’da yapılan ceza yargılamasında,
oyların eşitliği halinde iki oy etkisi yaratacak biçimde başkanın bulunduğu
tarafın görüşü doğrultusunda karar verilmiş sayılmasıyla, beraat ya da
mahkûmiyet konusunda, kurul yerine başkanın iradesi belirleyici olacak,
böylece kurul halinde yargılama yapılması ile korunması amaçlanan hukuki
yarar gerçekleşemeyecektir. Bu durumda, sanıklar yönünden yargılama
güvencelerinden biri geçerliliğini yitirerek, adil yargılanma hakkı
zedelenecektir.
Dava konusu kuralın yol açabileceği söz konusu
uygulamaların, Anayasa’nın 36 ve 149. maddeleri ile bağdaştırılması
olanaksızdır.
Açıklanan nedenlerle Yasa’nın belirtilen
kurallarının Anayasa’ya aykırı olduğu ve iptali gerektiği düşüncesiyle çoğunluk
görüşüne katılmıyorum.
KARŞIOY VE FARKLI GEREKÇE
6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un:
I- 3. maddesinin (1) numaralı fıkrasının iptali istenilen “veya yaptırmak” ibaresini de içeren e) bendinde;
“Siyasi partilerin mal edinimleri ile gelir ve
giderlerinin kanuna uygunluğunun denetimini yapmak veya yaptırmak” denilmektedir.
Kural, siyasi partilerin
mal edinimleri ile gelir ve giderlerinin Kanun’a uygunluğunun denetimini
yapma görevini Anayasa Mahkemesi’nin görev ve yetkileri arasında saymış, “veya yaptırmak” ibaresiyle de bu
görevini başka bir kurum ya da kuruluşa yaptırılabileceğini hüküm altına
almıştır.
Anayasa’nın 148. maddesinin son fıkrasındaki “Anayasa Mahkemesi, Anayasa ile verilen
diğer görevleri de yerine getirir” şeklindeki kural ile 69. maddesinin
üçüncü fıkrasında yer alan “Siyasî
partilerin gelir ve giderlerinin amaçlarına uygun olması gereklidir. Bu
kuralın uygulanması kanunla düzenlenir. Anayasa Mahkemesince siyasî
partilerin mal edinimleri ile gelir ve giderlerinin kanuna uygunluğunun
tespiti, bu hususun denetim yöntemleri ve aykırılık halinde uygulanacak
yaptırımlar kanunda gösterilir. Anayasa Mahkemesi, bu denetim görevini
yerine getirirken Sayıştaydan yardım sağlar. Anayasa Mahkemesinin bu
denetim sonunda vereceği kararlar kesindir” biçimindeki düzenlemeden, siyasi partilerin mal edinimleri ile gelir ve
giderlerinin kanuna uygunluğunun denetim görevinin sadece Anayasa
Mahkemesi’ne ait olduğu ve bunun devredilmesine olanak tanınmadığı anlaşılmaktadır.
İptali istenilen ibare,
Anayasa’nın, Anayasa Mahkemesi dışında başka bir kurum ya da kuruluşça
yerine getirilmesine izin vermediği denetim görevini ihtiyaç halinde bir
başka kurum ya da kuruluşa devrederek, o kurum ya da kuruluşun denetim yapmasına
olanak sağlamaktadır. Bu durum, yoruma ihtiyaç duyulmayacak ve değişik bir
anlam yüklenemeyecek şekilde, açıktır.
Öte yandan, 6216 sayılı
Kanun’un 55. maddesindeki düzenlemeler başka kurum ya da kuruluşa denetim
yaptırmayla bir ilgi olmayıp, Mahkeme’nin yapacağı denetimde Sayıştay’dan
alacağı yardımı ifade etmektedir.
Bu nedenle kural,
Anayasa’nın, Anayasa Mahkemesi dışında başka bir kurum ya da kuruluşça
yerine getirilmesine izin vermediği denetim görevinin devredilebilmesine
imkân sağladığından, Anayasa’nın 69. maddesine aykırıdır. İptali gerekir.
II- 15.
maddesinin (1) numaralı fıkrasının
iptali istenilen “Başkanın izniyle”
ibaresini de içeren e) bendinde;
“Görevleri
dışında resmî veya özel hiçbir görev alamazlar; davet olundukları ulusal ve
uluslararası kongre, konferans ve benzeri bilimsel toplantılara Başkanın izniyle katılabilirler” hükmü yer almaktadır.
Kural, diğer
yükümlülüklerinin yanı sıra, üyelerin kongre, konferans ve benzeri bilimsel
toplantılara katılabilmeleri için başkandan izin almalarını da bir
yükümlülük olarak öngörmektedir.
Anayasa Mahkemesi üyeleri nitelikleri, kariyeri,
seçimi, görev, yetki ve sorumlulukları Anayasa maddelerinde özel olarak
düzenlenen, kendi alanlarında uzman, yüksek yargı görevini yerine getirmek
için gerekli birikime sahip, Anayasa’nın 138. ve 139. maddelerinde
belirtilen hâkim bağımsızlığı ve hâkimlik teminatından yararlanan, bu anlamda
bağımsızlıkları ve teminatları anayasal güvence altında bulunan seçkin
kişilerdir. Onların bu nitelikleri, yargı bağımsızlığının ve yargıya olan
güven duygusunun oluşmasında önemli bir yer tutmaktadır. Üyelerin, görevleri dışında resmî veya özel hiçbir görev
alamamaları, hiyerarşik sistem içinde çalıştırılmalarının mümkün
olmaması, bağımsız olarak yargı görevini yerine getirmeleri gereğinden
kaynaklanmaktadır.
Kuralda yer alan “Başkanın izniyle” şeklindeki ibare, en yüksek Mahkeme’de görev alan
üyelerin, Anayasal güvence ile korunan hâkim bağımsızlığından yoksun astlık
üstlük ilişkisi içinde görev yapan hâkimler olduğu görünümünü vermekte ve
toplum nezdinde bağımsız yargıya olan güven duygusunu zedelemektedir.
Hâkimin bağımsız olması kadar bağımsız görünmesi de yargı bağımsızlığı
bakımından önemlidir. Onlar, izinlerini başkanlardan değil kanunlarla
yapılacak düzenlemelerden almalıdırlar. Bu nedenle yasa koyucunun yasal
düzenlemeleri yaparken Anayasa’nın öngördüğü güvenceleri gözetmesi ve yargı
bağımsızlığına zarar verecek düzenlemeleri yapmaktan kaçınması gerekir. Söz
konusu güvencelere zarar veren düzenlemeler Anayasa’da öngörülen yargı
bağımsızlığını ihlâl eder.
Ayrıca, kongre, konferans
ve benzeri bilimsel toplantılara katılma bilimsel gelişme sağlamak
bakımından Anayasal bir haktır. Böyle bir hakkın kullanılmasının
engellenmesine imkân veren ibarenin bilimi öğrenme hakkına zarar verdiği de
açıktır.
Öte yandan, 6216 sayılı Kanun’un Anayasa Mahkemesi
Başkanı’na verdiği yetkiler ve 15. maddenin (1) numaralı fıkrasının diğer
bentleri ile (2) numaralı fıkrasında yer alan yükümlülüklerin, Mahkemedeki yargısal faaliyetlerin zamanında yerine
getirilmesi, Mahkeme’nin verimli ve uyumlu çalışmasını sağlamak için
yeterli olduğu gözetildiğinde söz konusu ibarenin Mahkeme’nin verimli ve
uyumlu çalışmasını sağlamak için başkana verilmiş bir yetki olarak
değerlendirilmesi doğru bir yaklaşım olarak kabul edilemez.
Bu nedenle ibare, yargı
bağımsızlığına ve bilimi öğrenme hakkına zarar verdiğinden Anayasa’nın 138.
ve 27. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.
III- 27. maddesinin (4) numaralı
fıkrasının iptali istenilen son cümlesinde;
“Bunun
dışında mülakat ile ilgili herhangi bir kayıt sistemi kullanılmaz.” kuralına yer verilmiştir.
Anayasa Mahkemesi’nin 23.7.2011 – 28003 sayılı Resmî Gazete’ de yayımlanan 14.04.2011 günlü, E.2009/63 ve K.2011/66 sayılı kararının KARŞIOY
GEREKÇESİ bölümünün I) numaralı
bendinde belirttiğim
gerekçe uyarınca, kuralın iptali gerektiğinden çoğunluk görüşüne
katılmadım.
IV- 36. maddesinin iptali istenilen
bölümleri de içeren (1) numaralı fıkrasında;
“Şekil bakımından denetim; Anayasa
değişikliklerinde teklif çoğunluğuna,
oylama çoğunluğuna ve ivedilikle görüşülemeyeceği şartına uyulup
uyulmadığı; kanunların ve Türkiye
Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün son oylamasının öngörülen çoğunlukla
yapılıp yapılmadığı; kanun hükmünde
kararnamelerin ise yetki kanununda öngörülen süre içinde çıkarılıp
çıkarılmadığı ile Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu üyelerinin imzalarının
bulunup bulunmadığı hususlarıyla sınırlıdır” düzenlemesi yer
almaktadır.
Kural, Anayasa
değişikliklerinin, kanunların, Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü’nün ve
kanun hükmünde kararnamelerin şekil bakımından denetimini düzenlemektedir.
Anayasa’nın 148. maddesinin birinci fıkrasında “Anayasa
Mahkemesi, kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük
Millet Meclisi İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımlarından
uygunluğunu denetler ve
bireysel başvuruları karara bağlar. Anayasa değişikliklerini ise
sadece şekil bakımından inceler ve denetler. Ancak, olağanüstü hallerde,
sıkıyönetim ve savaş hallerinde çıkarılan kanun hükmünde kararnamelerin
şekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılığı iddiasıyla, Anayasa
Mahkemesinde dava açılamaz”, ikinci fıkrasında da “Kanunların şekil bakımından denetlenmesi, son oylamanın, öngörülen
çoğunlukla yapılıp yapılmadığı; Anayasa değişikliklerinde ise, teklif ve
oylama çoğunluğuna ve ivedilikle görüşülemeyeceği şartına uyulup uyulmadığı
hususları ile sınırlıdır. Şekil bakımından denetleme, Cumhurbaşkanınca veya
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin beşte biri tarafından istenebilir.
Kanunun yayımlandığı tarihten itibaren on gün geçtikten sonra, şekil
bozukluğuna dayalı iptal davası açılamaz; def’i yoluyla da ileri sürülemez”
denilmektedir.
Anayasa’nın 148. maddesinin birinci fıkrasında,
Anayasa Mahkemesi tarafından kanunların, Türkiye
Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü’nün ve kanun hükmünde kararnamelerin şekil ve
esas bakımından, Anayasa değişikliklerinin ise sadece şekil bakımından
incelenip denetlenebileceği öngörülmüş, ikinci fıkrasında ise istisnaî
olarak Anayasa değişiklikleri ile kanunlar için şekil bakımından yapılacak
denetimle ilgili sınırlama getirilmiş, ancak, Türkiye Büyük Millet Meclisi
İçtüzüğü ile kanun hükmünde kararnameler bu istisnaya dâhil edilmeyerek
şekil bakımından yapılacak denetimde sınırlama yapılması öngörülmemiştir.
İptali istenilen bölümlerin
yer aldığı kuralda, Anayasa’da öngörülmemiş olmasına rağmen Türkiye Büyük
Millet Meclisi İçtüzüğü’nün son oylamasının öngörülen çoğunlukla yapılıp
yapılmadığı, kanun hükmünde kararnamelerin ise yetki kanununda öngörülen
süre içinde çıkarılıp çıkarılmadığı ile Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu
üyelerinin imzalarının bulunup bulunmadığı hususlarıyla sınırlı olarak
şekil bakımından denetim yapılabileceği düzenlenmiştir.
Anayasa koyucunun, Türkiye
Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ile kanun hükmünde kararnameler için de şekil
bakımından yapılacak denetime sınırlama getirmesi mümkün iken getirmemiş
olması, bunlarla ilgi şekil denetiminin sınırsız olarak yapılmasını arzu
ettiğini göstermektedir. Kanun koyucu, Türkiye Büyük Millet Meclisi
İçtüzüğü ile kanun hükmünde kararnameler için Anayasa’da öngörülmeyen bir
sınırlamaya yer vererek Anayasa’yı ihlâl etmişlerdir.
Bu nedenle;
-“Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü’nün” bölümü Anayasa’nın
148. maddesine aykırı olması ve iptal edilmesi gerektiği için bu
konudaki redde ilişkin çoğunluk görüşüne,
-“Kanun hükmünde kararnamelerin ise yetki kanununda öngörülen süre
içinde çıkarılıp çıkarılmadığı ile Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu
üyelerinin imzalarının bulunup bulunmadığı” bölümünün ise Anayasa’nın 148. maddesine aykırı olduğu için iptal
edilmesi gerekirken farklı gerekçe ile iptal edildiğinden çoğunluğun bu
konudaki iptal gerekçesine,
katılmadım.
V- 65.
maddesinin (1) numaralı fıkrasının iptali istenilen ikinci
cümlesinde
“Oyların eşitliği hâlinde başkanın
bulunduğu tarafın görüşü doğrultusunda karar verilmiş olur” denilmektedir.
İptali istenilen cümlenin
yer aldığı kuralda, Genel kurul ve bölümlerin kararlarını katılanların salt
çoğunluğu ile alacağı, oyların eşitliği hâlinde
başkanın bulunduğu tarafın görüşü doğrultusunda karar verilmiş sayılacağı
ifade edilmektedir.
Anayasa’nın 149. maddesinin ilk üç fıkrasında;
“Anayasa Mahkemesi, iki bölüm ve Genel
Kurul halinde çalışır. Bölümler, başkanvekili başkanlığında dört üyenin
katılımıyla toplanır. Genel Kurul, Mahkeme Başkanının veya Başkanın
belirleyeceği başkanvekilinin başkanlığında en az oniki üye ile toplanır.
Bölümler ve Genel Kurul, kararlarını salt çoğunlukla alır. Bireysel
başvuruların kabul edilebilirlik incelemesi için komisyonlar oluşturulabilir.
Siyasî
partilere ilişkin dava ve başvurulara, iptal ve itiraz davaları ile Yüce
Divan sıfatıyla yürütülecek yargılamalara Genel Kurulca bakılır, bireysel
başvurular ise bölümlerce karara bağlanır.
Anayasa
değişikliğinde iptale, siyasî partilerin kapatılmasına ya da Devlet
yardımından yoksun bırakılmasına karar verilebilmesi için toplantıya
katılan üyelerin üçte iki oy çokluğu şarttır” denilmektedir.
Anayasa Mahkemesi’nin çalışma usul ve esaslarının
düzenlendiği Anayasa’nın 149. maddesinde Genel
kurul ve bölümlerin salt çoğunlukla karar alabilecekleri, Yüce Divan
sıfatıyla yürütülecek yargılamalara Genel Kurul’ca bakılacağı belirtilmiş oyların eşitliği hâlinde alınacak kararın ne olacağı
gösterilmemiştir.
Anayasa’da belirtilen salt çoğunluğun, oylamada,
yarıdan bir fazla üye sayısının oyuyla sağlanan çoğunluk olduğu konusunda
duraksama bulunmamaktadır. Buna göre, oyların
eşitliği hâlinde başkanın bulunduğu tarafın görüşü doğrultusunda karar
verileceğine ilişkin düzenleme, Anayasa’da öngörülen salt çoğunlukla
karar alınmasına ilişkin kuralla örtüşmemektedir. Oyların
eşitliği hâlinde başkanın bulunduğu tarafın görüşü doğrultusunda karar
verileceğine ilişkin kural, yarıdan bir fazla oy sayısını saptarken
üye sayısının esas alınması gerektiğine ilişkin Anayasadaki hüküm değil
Anayasa’nın öngörmediği başkanlık sıfatı esas alınmaktadır. Bu durumun ise
Anayasa’nın kabul ettiği salt çoğunluk kavramına, dolayısıyla da Anayasa’ya
aykırılık oluşturduğu açıktır.
Ayrıca, Anayasa’da Yüce Divan sıfatıyla yürütülecek yargılamalara
Genel Kurul’ca bakılacağı belirtilmektedir. Buna göre, iptali istenilen
kuralın Yüce Divan sıfatıyla verilecek kararlarda da uygulanacağında
tereddüt bulunmamaktadır. Toplu mahkeme sıfatıyla ceza yargılaması yapan
Yüce Divan’ın, her bir üyesinin yargılama sürecinde toplanan kanıtları tek
başına değerlendirip, vicdani kanaatine göre kullanacakları oylara göre
sonuç kararı belirlemesi gerekir. Toplu mahkemelerin kuruluşlarındaki temel
amacın maddi gerçeğe hatasız ulaşılmayı sağlamak olduğu ve her bir üyenin
bu maksatla bağımsız değerlendirmede bulunmasına ihtiyaç duyulduğu ve bunun
aynı zamanda adil yargılanmayı tesis etmek için gerekli olduğu da
gözetildiğinde, oyların eşitliği hâlinde başkanın
bulunduğu tarafın görüşü doğrultusunda karar verileceğine ilişkin kuralın
toplu mahkemeden beklenen adil yargılanmayı sağlayamayacağı, dolayısıyla
kural bu bakımdan da Anayasa’ya aykırıdır.
Bu nedenle Anayasa’nın 149.
ve 36 maddelerine aykırı olan kuralın iptali gerekir.
KARŞIOY
YAZISI
6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un bazı maddelerinin aşağıdaki nedenlerle
Anayasa’ya aykırı olduğu düşüncesindeyim.
I- Kanun’un 15. maddesinin (1)
numaralı fıkrasının (e) bendinde yer
alan “…Başkanın izniyle…” ibaresi :
İptali istenen kuralda, Anayasa Mahkemesi
üyelerinin davet olundukları ulusal ve uluslar arası kongre, konferans ve
benzeri bilimsel toplantılara katılabilmelerinin Başkanın izniyle mümkün
olabileceği öngörülmektedir. Buna göre, Başkanın izni alınmadan bilimsel
bir toplantıya katılmak, hakimlik mesleğinin vakar ve şerefine uygun
olmayan bir harekette bulunmak gibi, disiplin işlemi gerektirebilecek bir
davranış olarak kabul edilmiştir.
Bilimsel toplantılara katılmak, Anayasanın 27.
maddesinde düzenlenen bilim ve sanat hürriyeti kapsamındaki bir temel
haktır. Maddenin birinci fıkrasında herkesin bilim ve sanatı serbestçe
öğrenme ve öğretme, açıklama, yayma ve bu alanlarda her türlü araştırma
hakkına sahip olduğu belirtilmektedir.
Anayasa’nın 13. maddesine göre temel hak ve
hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili
maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla
sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik
toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.
İptali istenen kurala ilişkin, Anayasa’nın 27.
maddesinde öngörülmüş her hangi bir sınırlama nedeni bulunmamaktadır.
İptal isteminin reddine ilişkin çoğunluk
gerekçesinde bilimsel toplantılara katılımın Başkan’ın iznine bağlanması,
üyelerin mahkemedeki görevleri başından ayrılarak yargısal faaliyetlerin
aksatılmaması ihtiyacı ile açıklanmaya çalışılmış ise de izinlerin nasıl
kullanılacağı Kanun’un 70. maddesinde açıklanmış olup, diğer herhangi bir
nedenle de üyelerin mahkeme toplantılarına katılımının Başkan tarafından
belli bir düzen içinde sağlanması gerekeceği açıktır. Ancak bilimsel
toplantılara katılımın iptali istenen kuralla ayrıca Başkan’ın iznine
bağlanmasının, yargısal faaliyetlerin aksatılmaması gibi genel bir
gerekçeyle açıklanamayacağı anlaşılmaktadır. Bu nedenle kuralın Başkana,
üyelerin bilimsel faaliyetleri üzerinde bir denetim hakkı sağlamayı
amaçladığı, bunun da Anayasa’nın 27. maddesine aykırı olduğu sonucuna
varılmaktadır.
İptali istenen kural Başkan’a üyeler üzerinde adeta
bir denetim ve vesayet yetkisi sağlamakla, Anayasa’nın 138. maddesinde yer
alan hakimlerin görevlerinde bağımsızlığı ve 140. maddesinde hüküm altına
alınan hakimlik teminatı ilkeleri muvacehesinde en azından görüntü olarak
hoş olmayan, hiyerarşik bir ilişkinin varlığı izlenimi yaratmaktadır. Yargı
bağımsızlığının sadece gerçek anlamda bağımsızlığı değil, hakimlerin
bağımsız görüntüsünün de korunmasını içerdiğinde kuşku yoktur. İptal
istemine konu kural ise bu görüntüye ters düştüğünden Anayasa’nın 138 ve
140. maddelerine aykırıdır.
II- Kanun’un 27. maddesinin (4)
numaralı fıkrasının son cümlesi :
İptali istenen kural, Raportör Yardımcılığı
sınavlarında yapılacak mülakat sırasında herhangi bir kayıt sistemi
kullanılamayacağını hükme bağlamaktadır.
Sınav ve mülakatla alınan görevlere ilişkin tüm
benzeri düzenlemelerde de yer alan kuralın, mülakata giren adayların
haksızlıklara uğradıkları düşüncesiyle yargı yoluna gitmeleri halinde
iddialarını kanıtlamalarını engellemek amacıyla yasalaştırıldığı açıktır.
Anayasa’nın 36. maddesindeki hak arama hürriyeti sadece mahkemelere erişimi
değil, mahkeme önünde savını kanıtlayabilmeyi ve bu amaçla kanıtlara
ulaşabilmeyi de içerir. Bu yönüyle hak arama hürriyetine aykırı olan kural,
diğer yönüyle de bu tür bir uygulamayı yapmak istemeyecek, hukuka saygılı
idare kuruluşlarının yapacakları mülakatlarda kayıt sistemi kullanmak
yönünde olabilecek takdir haklarını da ölçüsüz biçimde sınırlamakta
olduğundan Anayasanın kuvvetler ayrılığı ilkesine de aykırıdır. Kuralın Anayasa’nın 2 ve 36. maddelerine
aykırı olması nedeniyle iptali gerekir.
III- Kanun’un 65. maddesinin (1)
numaralı fıkrasının ikinci cümlesi :
İptali istenen kuralda Genel Kurul ve Bölümlerde
oyların eşitliği halinde başkanın bulunduğu tarafın görüşü doğrultusunda
karar verilmiş olacağı öngörülmüştür.
Anayasa’nın 149. maddesinde “Bölümler ve Genel Kurul,
kararlarını salt çoğunlukla alır” denilmektedir. Bu genel kuralın istisnası olan karar alma
yöntemlerine ise ilgili maddelerinde ayrıca yer verilmiştir. Bu kapsamda
146. maddede Başkan ve Başkanvekillerinin “üye tamsayısının salt çoğunluğu ile” seçilebileceği, 147.
maddede bir üyenin sağlık bakımından görevini yerine getiremeyecek olması
nedeniyle üyeliğinin “üye
tamsayısının salt çoğunluğunun kararı ile” sona erdirilebileceği, 149.
maddede Anayasa değişikliğinde iptale, siyasi partilerin kapatılmasına ya
da Devlet yardımından yoksun bırakılmasına karar verilebilmesi için “toplantıya katılan üyelerin üçte iki oy
çokluğu” gerekeceği öngörülmüştür.
Anayasa’nın karar nisabına ilişkin
düzenlemelerinden, bu konuda kanun koyucuya takdir alanı bırakılmadığı,
itiraz ve iptal davaları dahil karar nisabının özel olarak konulmuş
hükümler dışında “salt çoğunluk” olması esasının benimsendiği açıkça
anlaşılmaktadır. Oyların eşitliği
halinde karar verilebilmesini sağlamak için bir kural getirilmesi
gerektiği, bunun da yasa koyucunun takdir alanı içinde bulunduğu şeklindeki
bir düşünceye katılmak mümkün değildir. Zira yukarıda açıklandığı üzere
Anayasa’nın kendisinin düzenlediği bir alanda yasa koyucunun takdir hakkı
yoktur. Bu nedenle bölümler ve genel kurulda oyların eşitliği nedeniyle
salt çoğunluğun oluşmadığı hallerde Başkanın oyunun çift sayılması
Anayasa’ya aykırıdır.
Başkanın oylarının çift sayılması çağdaş bir
düşünce ürünü değildir. 1876 tarihli Osmanlı Kanun-u Esasisinde de Meclisi
Umumi’de oyların mütesavi çıkması halinde Reisin reyinin belirleyici olması
esası kabul edilmiştir. Demokrasinin henüz filizlendiği bir dönemin
düşüncesini yansıtan kuralın, tarihinde uzun imparatorluk, krallık veya
faşizm deneyimi bulunan kimi ülkelerde bugün de kullanımda olmasına
mukayeseli hukuk yönünden bakılarak hukukumuzda da örnek alınması,
Anayasa’nın açık hükümleri karşısında geçerli bir red nedeni olamaz. Bunun
yerine Anayasa’ya uygun başka çözümler aranması, iptal ve itiraz
davalarında oyların eşitliği halinde yasaların anayasaya uygunluğu karinesi
de gözetilerek, iptale karar verilemediğine yani talebin reddine karar
verilmesi, diğer durumlarda karar alınmayarak genel kurul veya bölümün tek
sayıdan oluşan heyetle başka bir gün yeniden işi görüşerek karar vermesi,
heyetin tek sayıya inmesi amacıyla en kıdemsiz üyenin oylamadan çekilmesi
gibi, diğer ülke uygulamalarında da görülen farklı düzenlemeler yapılması
olanaklıdır. Hal böyle iken eşitlikçi ve demokratik olmayan bir yaklaşımla
Başkana iki oy hakkı tanınması Anayasa’nın 2. ve 149. maddelerine
aykırıdır.
|
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
|
KARŞIOY
GEREKÇESİ
30.3.2011 günlü, 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un;
1) 27. maddesinin (4) numaralı fıkrasının son
cümlesinin incelenmesi;
İptali istenilen “Bunun dışında mülakat ile
ilgili herhangi bir kayıt sistemi kullanılmaz.” cümlesinin yer aldığı (4)
numaralı fıkra şöyledir.
“(4) Mülakat adayın;
a) Bir konuyu kavrayıp özetleme, ifade yeteneği ve
muhakeme gücü,
b) Liyakati, temsil kabiliyeti, davranış ve
tepkilerinin mesleğe uygunluğu,
c) Özgüveni, ikna kabiliyeti ve inandırıcılığı,
ç) Genel yetenek ve genel kültürü,
d) Bilimsel ve teknolojik gelişmelere açıklığı,
yönlerinden değerlendirilerek, ayrı ayrı puan
verilmek suretiyle gerçekleştirilir. Adaylar, komisyon tarafından
yukarıdaki bentlerde yazılı özelliklerin her biri için yirmişer puan
üzerinden değerlendirilir ve verilen puanlar ayrı ayrı tutanağa geçirilir. Bunun
dışında mülakat ile ilgili herhangi bir kayıt sistemi kullanılmaz.”
Madde hükmü ile Anayasa Mahkemesinde görev yapacak
raportör yardımcısı adaylığı yazılı sınavından sonra yapılacak sözlü
sınavda, şeffaflığı ve objektifliği sağlayacak ve herhangi bir uyuşmazlık
çıkması halinde kanıt olabilecek bir kayıt sisteminin kullanılması
yasaklanmıştır.
Anayasa’nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti
eylem ve işlemleri hukuka uygun, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup
bunu geliştirerek sürdüren, tüm eylem ve işlemlerini objektif esaslara bağlayarak yargı denetimine açan
devlettir.
Anayasa’nın “kamu hizmetlerine girme hakkı”nı
düzenleyen 70. maddesinde “Her Türk kamu hizmetine girme hakkına sahiptir.
Hizmete alınmada, görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayırım
gözetilemez” denilmiş olup, buna göre hizmete alınmada hizmetin gerekli
kıldığı nitelikler dışında öznel değerlendirmelere yol açabilecek davranışlardan
kaçınmak gerekmektedir.
Bu durumda dava konusu kural hizmete alınmada
objektifliği ve şeffaflığı engellediği gibi, uyuşmazlık çıkması halinde
kanıt olabilecek bir kayıt sisteminden kaçınılması suretiyle idari
işlemlerde yargısal denetim alanını da daraltmaktadır.
Açıklanan nedenle kural Anayasa’nın 2. ve 70.
maddelerine aykırı olup iptali gerekmektedir.
2) 36. maddesinin (1) numaralı fıkrasının “…ve
Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün…” bölümünün incelenmesi;
İptali istenilen bölümün yer aldığı “Şekil bakımından iptal davası
ve sınırı” başlıklı maddede; Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün şekil
bakımından incelenmesinin son oylamanın öngörülen çoğunlukla yapılıp
yapılmadığı hususuyla sınırlı olarak yapılacağı belirtilmektedir.
Anayasa’nın 148. maddesinde Anayasa Mahkemesinin
Anayasa değişikliklerini, Kanunları, Kanun Hükmünde Kararnameleri, Türkiye Büyük Millet
Meclisi İçtüzüğünü şekil bakımından
denetleyip karara bağlayacağı belirtildikten sonra, maddede bu denetimin
nasıl yapılacağı ve sınırları da gösterilmiştir. Buna göre maddede; Anayasa
değişiklerinde teklif ve oylama çoğunluğuna ve ivedilikle görüşülemeyeceği
şartlarına uyulup uyulmadığı, kanunlarda son oylamanın öngörülen çoğunlukla
yapılıp yapılmadığı hususlarıyla sınırlı olup, Kanun Hükmünde Kararnameler
ile Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün şekil bakımından denetimi için
herhangi bir sınırlama getirilmemiştir.
Bu durumda Anayasa’da Türkiye Büyük Millet Meclisi
İçtüzüğünün şekil bakımından denetimi için herhangi bir sınırlama
getirilmediği halde, iptali istenilen kuralda Türkiye Büyük Millet Meclisi
İçtüzüğünün şekil bakımından incelemesinin son oylamanın öngörülen
çoğunlukla yapılıp yapılmadığı hususuyla sınırlı olarak yapılacağı
şeklindeki bölümü, Anayasa’nın 148. maddesine aykırı olup iptali
gerekmektedir.
3) 65. maddesinin (1) numaralı fıkrasının ikinci
cümlesinin incelenmesi;
İptali istenilen cümlenin yer aldığı (1) numaralı
fıkrada “Genel kurul ve bölümler kararlarını katılanların salt çoğunluğuyla
alır. Oyların eşitliği halinde başkanın bulunduğu tarafın görüşü
doğrultusunda karar verilmiş olur.”denilmektedir.
Anayasa’nın 149. maddesinde; “Bölümler ve Genel
Kurul, kararlarını salt çoğunlukla alır.” hükmü yer almaktadır. Buna göre;
Anayasa’nın nitelikli çoğunluk öngördüğü kararlar dışında Mahkemenin salt
çoğunlukla karar vermesi kuraldır.
Bu durumda Anayasa ile belirlenen kararların salt
çoğunlukla alınacağı kuralının, yasa
ile yapılan bir yorumla değiştirilmesi suretiyle karar yeter sayısı
belirlenmesine ilişkin düzenleme Anayasa’nın 149. maddesine aykırıdır ve
iptali gerekmektedir.
Açıklanan nedenlerle 30.3.2011 günlü, 6216 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 27.
maddesinin (4) numaralı fıkrasının son cümlesi, 36. maddesinin (1) numaralı
fıkrasının “ve Türkiye Büyük Millet Meclis İçtüzüğü” bölümü, 65. maddesinin
(1) numaralı fıkrasının ikinci cümlesinin iptali gerektiği düşüncesiyle çoğunluk
kararına katılmıyorum.
|